မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ၏ အချိန်ဇယား (၁၈၅၇-ယနေ့)

၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် ဘုရင်မင်းတုန်းမင်းသည် အမရပူရမှ မြို့တော်ကို မန္တလေးသို့ ရွှေ့ပြောင်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပြီး၊ ထိုနှစ်တည်းက မြို့တော်နှင့် နန်းတော်ကြီးကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း စတင်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ Wikipedia ၏ မှတ်တမ်းအရ ရွှေနန်းတော် (မြနန်းစံကျော်) ကို ၁၈၅၇ မှ ၁၈၅၉ အတွင်း နှစ်နှစ်ခန့်ဖြင့် ပြီးစီးအောင် တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး၊ ကုသိုလ်တော်ဘုရား၏ ကျောက်စာချပ် ၇၂၉ ချပ်ကိုမူ ၁၈၆၈ ခုနှစ်တွင်မှ ပြီးစီးခဲ့ကြောင်း UNESCO က မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ဤဆောင်းပါးသည် မန္တလေးမြို့ရှိ သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံ တစ်ခုချင်းစီကို ဘယ်အချိန်က၊ ဘယ်သူက၊ ဘယ်ပစ္စည်းဖြင့် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဆိုသော အချိန်ဇယားကို ၁၈၅၇ မှ ယနေ့အထိ စနစ်တကျ စုစည်းတင်ပြထားခြင်း ဖြစ်သည်။

အချိန်ကာလ နှစ်ပေါင်း ၁၆၀ ကျော်အတွင်း မန္တလေးမြို့သည် ကုန်းဘောင်ခေတ် မြို့တော်တစ်ခုမှ ကိုလိုနီခေတ်၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ဘေးဒုက္ခနှင့် လွတ်လပ်ရေးခေတ် ပြန်လည်ထူထောင်ရေး ကာလများကို ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ အဆောက်အအုံ တစ်ခုစီ၏ တည်ဆောက်ခဲ့သည့်နှစ်ကို သိရှိခြင်းဖြင့် ထိုအဆောက်အအုံ၏ နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဗိသုကာပုံစံကိုပါ ပိုမိုနားလည်လာနိုင်ပါသည်။

အကျဉ်းချုပ် အချိန်ဇယား – တစ်ချက်ကြည့်ရှုနိုင်ရန်

အောက်ပါဇယားသည် မန္တလေးမြို့၏ အဓိက သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ တည်ဆောက်ခဲ့သည့် အဓိကနှစ်များနှင့် ဖြစ်ရပ်များကို အကျဉ်းချုပ် ဖော်ပြထားသည်။ အသေးစိတ်ကို ဆောင်းပါးအတွင်း ဆက်လက်ဖော်ပြသွားပါမည်။ မြို့တော်တည်ထောင်ခြင်းမှ ယနေ့အထိ ဖြစ်စဉ်အပြည့်အစုံကို မန္တလေး နန်းတော် သမိုင်း ဆောင်းပါးတွင်လည်း ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

ကုန်းဘောင်ခေတ် နောက်ခံ – ဘာကြောင့် ၁၈၅၇ မှာ စတင်ခဲ့သလဲ

မန္တလေးမြို့ မတိုင်မီကပင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် မြို့တော်ကို အင်းဝ၊ အမရပူရအကြား အကြိမ်ကြိမ် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ဖူးသည်။ ဘုရင်မင်းတုန်းမင်းသည် ၁၈၅၃ ခုနှစ်တွင် ထီးနန်းဆက်ခံပြီးနောက်၊ ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာတော် နှစ် ၂,၄၀၀ ပြည့်အချိန်တွင် ဘုရားဟောကြားခဲ့သည်ဟုဆိုသော ရတနာပုံပြည် တည်ထောင်မည့်နေရာ၌ မြို့သစ်တစ်ခု ထူထောင်လိုသည့် ဆန္ဒကြောင့် မန္တလေးတောင်ခြေတွင် မြို့သစ်တည်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြောင်း Britannica က ဖော်ပြထားသည်။

၁၈၅၇ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် မြို့တော်တည်ထောင်မည့် အမိန့်တော် ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး၊ မြို့ပုံစံကို နတ်ဘုံစံ မဏ္ဍိုင်ပုံစံအတိုင်း လေးထောင့်ကျကျ ရေးဆွဲခဲ့သည်။ မြို့ရိုးတစ်ဖက်လျှင် မိုင်တစ်မိုင်ခွဲခန့် ရှည်လျားသော လေးထောင့်ကွက်ပုံစံဖြင့် တည်ဆောက်ထားကာ၊ ဗဟိုတွင် နန်းတော်ကို ထားရှိသည်။ ဤဗိသုကာ ဒီဇိုင်းပုံစံ၏ အသေးစိတ်ကို ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာ ဆောင်းပါးတွင် လေ့လာနိုင်ပါသည်။

အမရပူရနန်းတော်မှ သစ်သားအဆောက်အအုံ အများအပြားကို ဖျက်သိမ်းကာ ဆင်များ၊ နွားများဖြင့် မန္တလေးသို့ သယ်ယူပြီး ပြန်လည်တပ်ဆင်ခဲ့သည်။ ဤနည်းကြောင့်ပင် နန်းတော်ကို နှစ်နှစ်အတွင်း လျင်မြန်စွာ ပြီးစီးအောင် ဆောက်လုပ်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြို့တော်အသစ်သို့ မင်းမိဖုရားများနှင့် မှူးမတ်များ တရားဝင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သည်မှာ ၁၈၅၉ ခုနှစ် မေလဖြစ်သည်ဟု Wikipedia မှတ်တမ်းများက ဖော်ပြသည်။

၁၈၅၇-၁၈၈၅ – နန်းတော်နှင့် ဘုရားကျောင်းများ တည်ဆောက်ခြင်း

မင်းတုန်းမင်း လက်ထက် နှစ်ပေါင်း ၂၅ နှစ်ခန့်သည် မန္တလေးမြို့၏ အဆောက်အအုံ အများဆုံး တည်ဆောက်ခဲ့သည့် ရွှေရောင်ခေတ် ဖြစ်သည်။ ရွှေနန်းတော်အပြင် ဘာသာရေး အဆောက်အအုံ ကြီးကြီးမားမား အများအပြားကိုလည်း ဤကာလအတွင်း တည်ဆောက်ခဲ့သည်။

ရွှေနန်းတော် (မြနန်းစံကျော်)

နန်းတော်အတွင်းရှိ အဆောက်အအုံပေါင်း ၁၀၀ ကျော်ကို ၁၈၅၇ မှ ၁၈၅၉ အတွင်း ကျွန်းသစ်ဖြင့် အဓိကတည်ဆောက်ခဲ့သည်။ နန်းတော်အလယ်ရှိ မြင့်မားသော ပြာသာဒ် ထီးထပ်ကို မြေပြင်မှ ပေ ၇၈ ခန့် မြင့်အောင် တည်ဆောက်ထားကာ၊ ဤနေရာသည် ဘုရင်၏ သီဟာသနပလ္လင် တည်ရာ ဖြစ်သည်ဟု Wikipedia က ဖော်ပြသည်။ နန်းတော်ဝန်းကျင်ကို တစ်ဖက် ၂ ကီလိုမီတာခန့်စီ ရှည်သော မြို့ရိုးနှင့် ကျုံးဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။

ကုသိုလ်တော်ဘုရားနှင့် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်

ကုသိုလ်တော်ဘုရားကို ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် နန်းတော်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဤဘုရား၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗုဒ္ဓ၏ ပိဋကတ်တော်ကို ကျောက်ဖြူပြားပေါ်တွင် ထွင်းထုထားသော ကျောက်စာချပ် ၇၂၉ ချပ် ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို ၁၈၆၈ ခုနှစ်တွင် ပြီးစီးခဲ့ကြောင်း UNESCO က မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ကျောက်စာချပ်တစ်ချပ်စီကို ဖြူဖြေ့သော စေတီငယ်များဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားသဖြင့် “ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်” ဟု လူသိများသည်။ ၁၈၇၁ ခုနှစ်တွင် ဤနေရာ၌ ပဉ္စမသံဂါယနာ တင်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့သည်။

စန္ဒာမုနိ၊ အတုမရှိနှင့် ရွှေနန်းတော်ကျောင်း

စန္ဒာမုနိဘုရားကို ၁၈၇၄ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတွင် အဘိဓမ္မာ ကျမ်းဂန်များ ထွင်းထုထားသော ကျောက်စာချပ် ၁,၇၇၄ ချပ် ပါဝင်သည်ဟု Wikipedia က ဖော်ပြသည်။ အတုမရှိ ကျောင်းတော်ကြီး (မဟာအတုလဝေယန်) ကိုမူ ၁၈၅၇ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် ထူးခြားသော အုတ်နှင့် အင်္ဂတေ ဗိသုကာဖြင့် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ရွှေနန်းတော်ကျောင်း (ရွှေကျောင်းတော်) သည် မူလက နန်းတော်အတွင်းရှိ မင်းတုန်းမင်း၏ နေအိမ်ဆောင် ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၈၈၀ ခုနှစ်တွင် သီပေါမင်းက နန်းတော်ပြင်ပသို့ ရွှေ့ပြောင်း လှူဒါန်းခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ မန္တလေးတစ်မြို့လုံးရှိ သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံ စာရင်းအပြည့်အစုံကို အပြည့်အစုံ လမ်းညွှန်တွင် ကြည့်ရှုနိုင်ပါသည်။

မန္တလေးမတိုင်မီ – အနီးတဝိုက် အဆောက်အအုံ ဟောင်းများ

မန္တလေးမြို့ မတည်ထောင်မီကပင် အနီးတဝိုက်တွင် ကုန်းဘောင်ခေတ် ဘုရားကြီးများ ရှိနှင့်ပြီး ဖြစ်သည်။ မဟာမုနိဘုရားကြီးကို ဘိုးတော်ဘုရား ဘုရင်လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် ရခိုင်ပြည်မှ ပင့်ဆောင်လာသော မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်အတွက် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ နဂိုဘုရားကျောင်းသည် ၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့ပြီး၊ ယခုမြင်ရသော အဆောက်အအုံမှာ နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်ဟု Wikipedia က ဖော်ပြသည်။

မင်းကွန်းဒေသရှိ မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီးကိုမူ ဘိုးတော်ဘုရားက ၁၇၉၀ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့သော်လည်း မပြီးစီးဘဲ ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ ၁၈၃၉ ခုနှစ် ငလျင်ကြောင့် ထိုပုထိုးတော် အက်ကြောင်းများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အနီးတွင်ရှိသော မင်းကွန်းခေါင်းလောင်းတော်ကြီးကို ၁၈၀၈ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် သွန်းလုပ်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် တန်ချိန် ၉၀ ခန့်ရှိကာ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ရိုက်ခတ်နိုင်သော ခေါင်းလောင်းကြီးများထဲမှ တစ်လုံး ဖြစ်သည်ဟု Britannica က မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ဤအဆောက်အအုံများ၏ ကြွေ၊ သစ်နှင့် ကျောက်ထု အလှဆင်လက်ရာများကို ဖန်တီးခဲ့သော ဆရာသမားများ၏ လက်မှုပညာ သမိုင်းကြောင်းကိုလည်း သီးခြားလေ့လာနိုင်ပါသည်။

၁၈၈၅-၁၉၄၈ – ကိုလိုနီခေတ်နှင့် စစ်ဘေး

၁၈၈၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် တတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ နောက်ဆုံး ကုန်းဘောင်ဘုရင် သီပေါမင်းသည် ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် နယ်နှင်ဒဏ်ခံရကာ အိန္ဒိယပြည် ရတနာဂီရိသို့ ပို့ဆောင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်ဟု Britannica က ဖော်ပြသည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် နန်းတော်ကို စစ်တပ်စခန်းအဖြစ် သိမ်းယူပြီး “Fort Dufferin” ဟု အမည်ပြောင်းခဲ့သည်။

ကိုလိုနီခေတ်တစ်လျှောက်တွင် နန်းတော်အဆောက်အအုံများသည် ပျက်စီးယိုယွင်းမှု အတန်အသင့်သာ ရှိခဲ့သေးသည်။ အကြီးအကျယ် ဆုံးရှုံးမှု ဖြစ်ပေါ်လာသည်မှာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် မတ်လအတွင်း မဟာမိတ်တပ်နှင့် ဂျပန်တပ်အကြား မန္တလေးတိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားစဉ်၊ နန်းတော်အတွင်းရှိ ကျွန်းသစ်အဆောက်အအုံ အများစုသည် မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့ကြောင်း Wikipedia မှတ်တမ်းများက ဖော်ပြသည်။ ဤဖြစ်ရပ်ကြောင့် မူရင်း နန်းတော် အဆောက်အအုံ အများစုကို ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။

ထိုကာလမတိုင်မီကပင် အတုမရှိ ကျောင်းတော်ကြီးသည် ၁၈၉၀ ခုနှစ်တွင် မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ကံကောင်းစွာဖြင့် ရွှေနန်းတော်ကျောင်းမှာမူ ၁၈၈၀ ခုနှစ်က နန်းတော်ပြင်ပသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သဖြင့် ၁၉၄၅ မီးဘေးမှ ကင်းလွတ်ခဲ့ပြီး၊ ယနေ့တိုင် မူရင်း ကျွန်းသစ် ပန်းပု လက်ရာများကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်သော တစ်ခုတည်းသော နန်းတော်အဆောက်အအုံ ဖြစ်နေသည်။ ဤအဖြစ်အပျက်များ၏ ဆက်စပ်မှုကို နန်းတော်နှင့် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ လမ်းညွှန်တွင် ဆက်လက်ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

၁၉၄၈-ယနေ့ – ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် ထိန်းသိမ်းခြင်း

လွတ်လပ်ရေး ရရှိပြီးနောက် နှစ်ပေါင်းများစွာ နန်းတော်နေရာသည် မီးလောင်ကျန် အပျက်အစီးများသာ ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှ စတင်ကာ မူရင်းပုံစံ၊ ဓာတ်ပုံဟောင်းများနှင့် ရုပ်ကြွင်းအခြေခံများကို အသုံးပြု၍ ရွှေနန်းတော်ကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး၊ အဓိက ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုကို ၁၉၉၆ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် ပြီးစီးခဲ့ကြောင်း Wikipedia က ဖော်ပြသည်။ ယခုမြင်ရသော နန်းတော် အဆောက်အအုံ အများစုသည် ဤပြန်လည်တည်ဆောက်ထားသော အဆောက်အအုံများ ဖြစ်သည်။

ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများ ဘက်တွင်မူ ထိန်းသိမ်းမှု ပိုမိုကောင်းမွန်ခဲ့သည်။ ကုသိုလ်တော် ကျောက်စာများသည် ၁၈၆၈ ခုနှစ်က ပြီးစီးခဲ့သည့်အတိုင်း ယနေ့တိုင် ကောင်းမွန်စွာ တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဤကျောက်စာ ၇၂၉ ချပ်ကို UNESCO ၏ ကမ္ဘာ့မှတ်တမ်း (Memory of the World) အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့ကြောင်း UNESCO က အတည်ပြုထားသည်။ ဤသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်အတွက် နိုင်ငံတကာ အသိအမှတ်ပြုမှု တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။

၂၀၂၆ ခုနှစ် အခြေအနေအရ မန္တလေးဒေသရှိ သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံ အများအပြားသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ငလျင်များနှင့် ရာသီဥတု ဒဏ်ကြောင့် ထိန်းသိမ်းရန် လိုအပ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာနနှင့် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများ ပူးပေါင်း၍ ထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်းများ ဆက်လက် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်ဟု သတင်းများက ဖော်ပြသည်။

အဆောက်အအုံ တစ်ခုချင်းစီ၏ အသက်အရွယ် နှိုင်းယှဉ်ချက်

အောက်ပါဇယားသည် အဆောက်အအုံ တစ်ခုစီ၏ မူလတည်ဆောက်ခဲ့သည့်နှစ်၊ ယနေ့အထိ သက်တမ်းနှင့် လက်ရှိအခြေအနေကို နှိုင်းယှဉ်ပြထားသည်။ မူရင်းအဆောက်အအုံ ကျန်ရှိမှု အနည်းဆုံးမှ အများဆုံးအထိ ခွဲခြားနိုင်ရန် ဖြစ်သည်။

ဤနှိုင်းယှဉ်ချက်မှ တွေ့ရသည်မှာ အုတ်နှင့် ကျောက်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ဘာသာရေး အဆောက်အအုံများသည် မီးဘေး၊ စစ်ဘေး ဒဏ်ကို ပိုမိုခံနိုင်ရည်ရှိပြီး၊ ကျွန်းသစ်ဖြင့် ဆောက်ထားသော နန်းတော် အဆောက်အအုံများသည် ဆုံးရှုံးလွယ်သည်ဆိုသော အချက်ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်လည်း မူရင်းအတိုင်း အသက်ရှင်ကျန်ရစ်နေသော အဆောက်အအုံများသည် ကျောက်နှင့် အုတ်ဆောက် အများစု ဖြစ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ မန္တလေးနှင့် ဗဂန်ဒေသ အဆောက်အအုံများ၏ တန်ဖိုးကို နှိုင်းယှဉ်ထားသော မန္တလေး-ဗဂန် နှိုင်းယှဉ်ချက်ကိုလည်း စိတ်ဝင်စားဖွယ်ရှိပါသည်။

မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ (FAQ)

မန္တလေးနန်းတော်ကို ဘယ်နှစ်မှာ စတင်တည်ဆောက်ခဲ့သလဲ

မန္တလေးနန်းတော်ကို ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် ဘုရင်မင်းတုန်းမင်းက မြို့တော်တည်ထောင်ခြင်းနှင့်အတူ စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး၊ ၁၈၅၉ ခုနှစ်တွင် အဓိက အဆောက်အအုံများ ပြီးစီးကာ မင်းညီမင်းသား မိဖုရားများ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြောင်း Wikipedia နှင့် Britannica တို့က ဖော်ပြထားသည်။ အမရပူရနန်းဟောင်းမှ ကျွန်းသစ်အဆောက်အအုံများကို ဖြုတ်သိမ်းပြီး မန္တလေးတွင် ပြန်လည်တပ်ဆင်ခဲ့သဖြင့် နှစ်နှစ်အတွင်း လျင်မြန်စွာ ပြီးစီးနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် တည်ဆောက်ခဲ့သည့် တရားဝင်ကာလမှာ ၁၈၅၇ မှ ၁၈၅၉ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူနိုင်ပါသည်။

ကုသိုလ်တော်ဘုရား ကျောက်စာက ဘယ်အချိန်က ပြီးခဲ့သလဲ

ကုသိုလ်တော်ဘုရားကို ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး၊ ဗုဒ္ဓ၏ ပိဋကတ်တော်ကို ထွင်းထုထားသော ကျောက်စာချပ် ၇၂၉ ချပ်ကို ၁၈၆၈ ခုနှစ်တွင် ပြီးစီးခဲ့ကြောင်း UNESCO က မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ၁၈၇၁ ခုနှစ်တွင် ဤနေရာ၌ ပဉ္စမသံဂါယနာ တင်ပွဲ ကျင်းပခဲ့သည်။ ဤကျောက်စာများသည် နှစ်ပေါင်း ၁၅၀ ကျော်ကြာသည့်တိုင် ကောင်းမွန်စွာ တည်ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် UNESCO ၏ ကမ္ဘာ့မှတ်တမ်း စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်ဟု လူသိများသော ဤနေရာသည် မန္တလေး၏ အရေးပါဆုံး အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။

၁၉၄၅ ခုနှစ်မှာ နန်းတော်ဘာဖြစ်ခဲ့သလဲ

၁၉၄၅ ခုနှစ် မတ်လအတွင်း ဒုတိယကမ္ဘာစစ်၏ မန္တလေးတိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားစဉ်၊ မဟာမိတ်တပ်နှင့် ဂျပန်တပ်အကြား တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် နန်းတော်အတွင်းရှိ ကျွန်းသစ်အဆောက်အအုံ အများစုသည် မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့ကြောင်း Wikipedia က ဖော်ပြသည်။ ဤမီးဘေးကြောင့် ၁၈၅၉ ခုနှစ်က တည်ဆောက်ခဲ့သော မူရင်းနန်းတော် အဆောက်အအုံ အများစုကို အပြီးတိုင် ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ ယခုမြင်ရသော နန်းတော်အဆောက်အအုံ အများစုမှာ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် မူရင်းပုံစံအတိုင်း ပြန်လည်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

ရွှေနန်းတော်ကျောင်းက ဘာကြောင့် မူရင်းအတိုင်း ကျန်နေတာလဲ

ရွှေနန်းတော်ကျောင်းသည် မူလက နန်းတော်အတွင်းရှိ မင်းတုန်းမင်း၏ နေအိမ်ဆောင် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၀ ခုနှစ်တွင် သီပေါမင်းက ဤအဆောက်အအုံကို နန်းတော်ပြင်ပသို့ ရွှေ့ပြောင်းကာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့ကြောင်း Wikipedia က ဖော်ပြသည်။ ဤရွှေ့ပြောင်းမှုကြောင့်ပင် ၁၉၄၅ ခုနှစ် နန်းတော်မီးဘေးမှ ဤကျောင်းသည် ကင်းလွတ်ခဲ့ပြီး၊ ယနေ့တိုင် မူရင်း ကျွန်းသစ် ပန်းပု ထွင်းထုလက်ရာများကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်သော တစ်ခုတည်းသော နန်းတော်အဆောက်အအုံ ဖြစ်နေသည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉ ရာစု မြန်မာ ကျွန်းသစ်ဗိသုကာ၏ မူရင်းပုံစံကို လေ့လာလိုသူများအတွက် အရေးအကြီးဆုံး နေရာ ဖြစ်သည်။

မန္တလေးအဆောက်အအုံများကို ဘယ်ပစ္စည်းတွေနဲ့ ဆောက်ခဲ့သလဲ

မန္တလေးနန်းတော်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း အများစုကို မြန်မာ့ထူးခြားသော ကျွန်းသစ်ဖြင့် တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး၊ ဘုရားနှင့် စေတီများကိုမူ အုတ်၊ အင်္ဂတေနှင့် ကျောက်ဖြူဖြင့် ဆောက်လုပ်ခဲ့သည်။ ကျောက်စာ ထွင်းထုရာတွင် မန္တလေးအနီး ဆကိုင်းတောင်များမှ ကျောက်ဖြူကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ပစ္စည်းရွေးချယ်မှုသည် အဆောက်အအုံ၏ ကြာရှည်ခံမှုကို တိုက်ရိုက် သက်ရောက်စေသည်။ ကျွန်းသစ်အဆောက်အအုံများသည် မီးဘေးကြောင့် ဆုံးရှုံးလွယ်ပြီး၊ ကျောက်နှင့် အုတ်ဆောက်များမှာ နှစ်ပေါင်း ၁၅၀ ကျော် ခံနိုင်ခဲ့သည်။ ဤပစ္စည်းများ၏ ဗိသုကာ အသုံးချမှုကို ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာ ဆောင်းပါးတွင် အသေးစိတ် လေ့လာနိုင်ပါသည်။

ယနေ့ မန္တလေးအဆောက်အအုံများ၏ ထိန်းသိမ်းမှု အခြေအနေက ဘယ်လိုလဲ

၂၀၂၆ ခုနှစ် အခြေအနေအရ ကုသိုလ်တော်နှင့် စန္ဒာမုနိ ကျောက်စာများ၊ ရွှေနန်းတော်ကျောင်းတို့သည် မူရင်းပုံစံအတိုင်း ကောင်းမွန်စွာ တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ရွှေနန်းတော်ကိုမူ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တည်ဆောက်ပြီးစီးခဲ့သည်။ သို့သော် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ငလျင်များနှင့် ရာသီဥတု ဒဏ်ကြောင့် အချို့ အဆောက်အအုံများတွင် ထိန်းသိမ်းရန် လိုအပ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာနနှင့် UNESCO ကဲ့သို့ နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများ ပူးပေါင်း၍ ထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်းများ ဆက်လက် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ ခရီးသွားများအနေဖြင့် မသွားရောက်မီ လက်ရှိ ဖွင့်လှစ်မှု အခြေအနေကို စစ်ဆေးသင့်ပါသည်။

လက်တွေ့ ခရီးစဉ်ဆွဲနည်း – တစ်နေ့တာဖြင့် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ လည်ပတ်နည်း အဆင့်ဆင့်

မန္တလေးရှိ သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများကို တစ်နေ့တည်းဖြင့် ထိရောက်စွာ လည်ပတ်လိုပါက ပထဝီအနေအထားအလိုက် အစီအစဉ်ဆွဲခြင်းက အရေးအကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ အောက်ပါ အဆင့်များအတိုင်း လိုက်နာပါက ခရီးချိန် ဖြုန်းတီးမှု လျှော့ချနိုင်သည်။

1. မနက် ၆ နာရီခွဲတွင် မန္တလေးတောင်ထိပ်မှ စတင်ပါ။ နေထွက်ချိန်တွင် မြို့တစ်ခုလုံးကို မြင်ရပြီး လူစည်ကားမှုလည်း နည်းသေးသည်။
2. တောင်ခြေသို့ ဆင်းပြီး ကုသိုလ်တော် ဘုရား (၁၈၆၈) နှင့် အနီးတဝိုက် သန္ဒမုနိ ဘုရားကို တစ်ဆက်တည်း လည်ပတ်ပါ။ နှစ်ခုစလုံး လမ်းလျှောက်ခြင်းဖြင့် ၁၅ မိနစ်အတွင်း ရောက်နိုင်သည်။
3. ထို့နောက် ရွှေနန်းတော် ကျောင်း (ကျွန်းသားကျောင်း) နှင့် အတုမရှိ ကျောင်းတော်ကြီးကို ဆက်လက်လည်ပတ်ပါ။ ၎င်းတို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မီတာ ၃၀၀ ခန့်သာ ကွာဝေးသည်။
4. နေ့လယ်ပိုင်းတွင် နန်းတော်တွင်းသို့ ဝင်ပါ။ နန်းတော်အတွင်း လမ်းလျှောက်အကွာအဝေး များသောကြောင့် နေပူရှိန်ပြင်းချိန်ကို ရှောင်ရန် မွန်းတည့်မတိုင်မီ ပြီးအောင် လည်ပတ်သင့်သည်။
5. ညနေပိုင်း နေဝင်ချိန်အတွက် ဦးပိန်တံတား (အင်းဝဘက်) သို့ သီးခြားသွားရန် ချိန်းဆိုထားပါ။

သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် တစ်နေ့တာ ကားငှားခြင်းသည် အဆင်ပြေဆုံးဖြစ်သည်။ Ministry of Hotels and Tourism Myanmar ၏ ၂၀၂၀ လမ်းညွှန်အရ မန္တလေးအတွင်း သမိုင်းဝင်နေရာ ၁၀ ခုကျော်ကို ၂၅ ကီလိုမီတာ အကွာအဝေးအတွင်း လည်ပတ်နိုင်သည်။ ရေနှင့် ထီးကို မဖြစ်မနေ ယူဆောင်သင့်ပြီး၊ ဘုရားကျောင်းဝင်ရာတွင် ဖိနပ်ချွတ်ရသောကြောင့် လွယ်ကူစွာ ချွတ်စွပ်နိုင်သော ဖိနပ်မျိုး ဝတ်ဆင်ခြင်းက အချိန်ကုန်သက်သာစေသည်။ ဓာတ်ပုံရိုက်လိုသူများအတွက် နံနက်နှင့် ညနေ အလင်းရောင်က အကောင်းဆုံးဖြစ်ပြီး၊ မွန်းတည့်ချိန် နေရောင်ပြင်းပြင်းတွင် ကျွန်းသားအဆောက်အအုံများ၏ အသေးစိတ် ထွင်းထုမှုများကို ကောင်းစွာ မမြင်ရတတ်ပါ။

ဝင်ကြေးနှင့် ကုန်ကျစရိတ် – တကယ့်ဂဏန်းအချက်အလက်များ

မန္တလေးရှိ သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံ အများစုကို လည်ပတ်ရန် ရှေးဟောင်းသုတေသနဇုန် ပေါင်းစုံလက်မှတ် (Mandalay Archaeological Zone Combo Ticket) တစ်ခုတည်းဖြင့် ဝင်ရောက်နိုင်သည်။ Ministry of Hotels and Tourism Myanmar ၏ သတ်မှတ်ချက်အရ ဤလက်မှတ်တန်ဖိုးမှာ ၁၀,၀၀၀ ကျပ် ဖြစ်ပြီး ထုတ်ပေးသည့်ရက်မှ ၅ ရက်အထိ သက်တမ်းရှိသည်။ ၎င်းဖြင့် နန်းတော်၊ ရွှေနန်းတော်ကျောင်း၊ အတုမရှိကျောင်းနှင့် ကုသိုလ်တော်ဘုရားတို့ကို ဝင်ရောက်နိုင်သည်။

သတိပြုရန်မှာ ဤလက်မှတ်ဝယ်ယူခြင်းမှ ရရှိသော ဝင်ငွေသည် အဆောက်အအုံ ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် တိုက်ရိုက်အသုံးမပြုဘဲ ဗဟိုရန်ပုံငွေသို့ ဝင်ရောက်ကြောင်း သုတေသီများက ထောက်ပြထားသည်။ UNESCO ၏ အစီရင်ခံစာများအရ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းဝင် မဟုတ်သေးသော နေရာများတွင် ထိန်းသိမ်းရေး ရန်ပုံငွေ မလုံလောက်မှုသည် အဓိက စိန်ခေါ်မှုဖြစ်နေဆဲဖြစ်သည်။ နိုင်ငံခြားသားနှင့် ပြည်တွင်းခရီးသွား နှုန်းထား ကွာခြားမှု ရှိနိုင်ပြီး၊ အချို့ ဘုရားကျောင်းများတွင် ဝင်ကြေးအခမဲ့ဖြစ်သော်လည်း လှူဒါန်းငွေ ပုံးများ ထားရှိလေ့ရှိသည်။ ဘတ်ဂျက် ခန့်မှန်းရာတွင် ဤနေရာ မဟုတ်သော လှူဒါန်းမှုများကိုပါ ထည့်သွင်းတွက်ချက်ထားသင့်သည်။

ထိန်းသိမ်းရေး နည်းပညာများ နှိုင်းယှဉ်ချက် – ကျွန်းသား နှင့် အုတ်တည်ဆောက်မှု

မန္တလေးရှိ သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများကို တည်ဆောက်ပစ္စည်း နှစ်မျိုးဖြင့် အဓိကခွဲခြားနိုင်သည်။ ကျွန်းသား (teak) ဖြင့် ဆောက်လုပ်ထားသော ကျောင်းများနှင့် အုတ်ဖြင့် ဆောက်လုပ်ထားသော ဘုရားစေတီများဖြစ်သည်။ Department of Archaeology Myanmar ၏ ထိန်းသိမ်းရေး လမ်းညွှန်အရ ဤပစ္စည်းနှစ်မျိုးသည် ထိန်းသိမ်းရေး နည်းပညာ လုံးဝ ကွဲပြားသည်။

ကျွန်းသားကျောင်းများ ထိန်းသိမ်းရာတွင် မူရင်းသစ်သားကို တတ်နိုင်သမျှ ထိန်းသိမ်းပြီး၊ ပျက်စီးသွားသော အစိတ်အပိုင်းကိုသာ တူညီသော သစ်အမျိုးအစားဖြင့် အစားထိုးခြင်းသည် နိုင်ငံတကာ စံချိန်စံညွှန်းဖြစ်သည်။ UNESCO ၏ Venice Charter (၁၉၆၄) အရ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှုသည် မူရင်းနှင့် ကွဲပြားနိုင်ရန် မှတ်တမ်းတင်ထားသင့်သည်ဟု ဆိုထားသည်။ အုတ်ဘုရားများတွင် မှားယွင်းစွာ ခေတ်သစ် ဘိလပ်မြေ (Portland cement) သုံးခြင်းသည် အုတ်ထက် မာကျောသောကြောင့် ရေငွေ့မထွက်နိုင်ဘဲ မူရင်းအုတ်ကို ပိုမို ပျက်စီးစေသည်ဟု ထိန်းသိမ်းရေး ပညာရှင်များက သတိပေးထားသည်။ ထို့ကြောင့် ရိုးရာ ထုံးအမြှုပ်ကိုသာ ပြန်လည်အသုံးပြုသင့်ကြောင်း အကြံပြုထားသည်။

သုတေသနပြုရာတွင် မကြာခဏ ဖြစ်တတ်သော အမှားများနှင့် ရှောင်ရှားနည်း

မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ၏ အသက်အရွယ်နှင့် သမိုင်းကြောင်းကို လေ့လာသူ အများအပြားသည် အမှားတူတူ ပြုလုပ်တတ်ကြသည်။ ဤအမှားများကို ကြိုတင်သိရှိထားခြင်းဖြင့် မှားယွင်းသော ကောက်ချက်များမှ ရှောင်ရှားနိုင်သည်။

• တည်ဆောက်သည့်နှစ်နှင့် ပြီးစီးသည့်နှစ် ရောထွေးခြင်း။ နန်းတော်ကို ၁၈၅၇ တွင် စတင်ခဲ့သော်လည်း ၁၈၅၉ မှ ပြီးစီးခြင်းဖြစ်ရာ နှစ်နှစ်ကို ခွဲခြားသုံးသင့်သည်။
• မူရင်းနှင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်မှု မခွဲခြားခြင်း။ ယနေ့ မြင်ရသော နန်းတော် အများစုသည် ၁၉၉၀ ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုဖြစ်ပြီး မူရင်း ၁၈၅၉ အဆောက်အအုံ မဟုတ်ပါ။
• ဖျက်ဆီးခံရသည့် အကြောင်းရင်း မှားယွင်းခြင်း။ မူရင်းနန်းတော်သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ၁၉၄၅ မီးလောင်မှုကြောင့် ပျက်စီးခြင်းဖြစ်ပြီး သဘာဝဘေးကြောင့် မဟုတ်ပါ။
• တစ်ဦးတည်း အရင်းအမြစ်ကိုသာ အားကိုးခြင်း။ ခရီးသွားလမ်းညွှန် စာအုပ်များတွင် ရက်စွဲ မှားယွင်းမှုများ မကြာခဏ ပါဝင်တတ်သည်။

ဤအမှားများ ရှောင်ရှားရန် အကောင်းဆုံးနည်းမှာ အရင်းအမြစ် အနည်းဆုံး နှစ်ခု နှိုင်းယှဉ်ခြင်းဖြစ်သည်။ Department of Archaeology and National Museum Myanmar ၏ တရားဝင် မှတ်တမ်းများကို ပင်မ အကိုးအကားအဖြစ် အသုံးပြုပြီး၊ UNESCO ၏ မြို့ဟောင်းဆိုင်ရာ စာတမ်းများဖြင့် ဖြည့်စွက် စစ်ဆေးသင့်သည်။ ထို့အပြင် ကိုလိုနီခေတ် British ဓာတ်ပုံများသည် ၁၈၈၅ နောက်ပိုင်း အဆောက်အအုံ အခြေအနေကို သက်သေပြ အထောက်အထား ကောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဒေသခံ ပါးစပ်ရာဇဝင်များသည် တန်ဖိုးရှိသော်လည်း ရက်စွဲ တိကျမှု အတွက် တစ်ခုတည်း အားကိုး၍ မရပါ။ ထုထည်ကြီး ပြန်လည်ပြုပြင်မှုများကြောင့် မူရင်း တည်ဆောက်ပုံ ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်ကိုလည်း အမြဲ သတိရှိသင့်သည်။

လက်တွေ့ ဥပမာ – အတုမရှိ ကျောင်းတော်ကြီး၏ မီးဘေးနှင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်မှု ဇာတ်လမ်း

အတုမရှိ ကျောင်းတော်ကြီး (Atumashi Kyaung) ၏ သမိုင်းကြောင်းသည် မန္တလေး အဆောက်အအုံများ၏ ပျက်စီးခြင်းနှင့် ပြန်လည်ရှင်သန်ခြင်း သံသရာကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြသော လက်တွေ့ ဥပမာ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤကျောင်းကို မင်းတုန်းမင်းက ၁၈၅၇ တွင် တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး မြန်မာ့ ရိုးရာ ကျွန်းသား ဗိသုကာနှင့် ကွဲပြားသော ထုံးဆေးသုတ် ဒီဇိုင်းကြောင့် ထူးခြားခဲ့သည်။

Department of Archaeology Myanmar ၏ မှတ်တမ်းအရ ဤကျောင်းတော်ကြီးသည် ၁၈၉၀ တွင် မီးဘေး ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး မူရင်း အဆောက်အအုံ လုံးဝနီးပါး ပျက်စီးခဲ့သည်။ မီးဘေးအတွင်း တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်သော ဆင်စွယ်ထွင်း ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်နှင့် ပိဋကတ်စာပေများပါ ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ ထို့နောက် ဆယ်စုနှစ် တစ်ခုကျော် ပျက်စီးပျောက်ကွယ်နေခဲ့ပြီးမှ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာနက ကွန်ကရစ်ဖြင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။

ဤ ၁၉၉၆ ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုသည် သင်ခန်းစာ နှစ်ရပ် ပေးသည်။ ပထမအချက်မှာ မူရင်း ကျွန်းသား ဗိသုကာအစား ကွန်ကရစ် အသုံးပြုခြင်းကြောင့် ပုံသဏ္ဍာန် ဆင်တူသော်လည်း မူရင်း ပစ္စည်း အသွင်အပြင် ပျောက်ဆုံးသွားခြင်းဖြစ်သည်။ ဒုတိယအချက်မှာ မှတ်တမ်းဓာတ်ပုံများ၏ အရေးပါမှုဖြစ်ပြီး၊ ၁၈၉၀ မတိုင်မီ British ဖြန်ကြားရေး ဓာတ်ပုံများသည် ပြန်လည်တည်ဆောက်ရာတွင် ပင်မ ကိုးကားချက် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဤဖြစ်ရပ်က ကျွန်းသားကျောင်းများ၏ မီးဘေး ထိခိုက်လွယ်မှုကို ပြသပြီး၊ ယနေ့ ကျန်ရှိနေသေးသော ရွှေနန်းတော်ကျောင်းကို အဘယ်ကြောင့် အထူး ဂရုစိုက် ထိန်းသိမ်းသင့်ကြောင်း သက်သေပြသည်။ UNESCO ၏ အကြံပြုချက်အရ ဤကဲ့သို့ ပြန်လည်တည်ဆောက်မှု မပြုမီ မူရင်း ပစ္စည်းနှင့် နည်းပညာကို ဦးစားပေး အသုံးပြုသင့်ကြောင်း လေ့လာသူများက ထောက်ပြထားသည်။

၂၀၂၅ ခုနှစ် ငလျင်ကြီး၏ သက်ရောက်မှု – သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ ဘယ်လောက် ပျက်စီးခဲ့သလဲ

၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းကို လှုပ်ခတ်ခဲ့သော ငလျင်သည် မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံ ထိန်းသိမ်းရေး သမိုင်းတွင် အကြီးမားဆုံး ထိခိုက်မှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ USGS (၂၀၂၅) ၏ မှတ်တမ်းအရ ဤငလျင်သည် အင်အား ၇.၇ ရစ်ချ်တာ ရှိပြီး ဗဟိုချက်မှာ စစ်ကိုင်းမြို့အနီး မြေအောက် ၁၀ ကီလိုမီတာ အနက်တွင် တည်ရှိခဲ့သည်။ ဗဟိုချက်သည် မန္တလေးမြို့နှင့် ၂၀ ကီလိုမီတာ ခန့်သာ ကွာဝေးသဖြင့် မြို့လယ်ရှိ အဆောက်အအုံ ဟောင်းများ ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်ခဲ့သည်။

UNESCO (၂၀၂၅ ဧပြီ) ၏ ကနဦး အကဲဖြတ်ချက်အရ မန္တလေးနန်းတော် တံတိုင်းနှင့် မျှော်စင်အချို့၊ ရွှေနန်းတော်ကျောင်း အနီးတဝိုက်နှင့် အင်းဝ ဒေသရှိ အုတ်တည်ဆောက်မှု ဘုရားပုထိုးများ ပျက်စီးခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြသည်။ အထူးသဖြင့် ၁၈၂၂ ခုနှစ်က တည်ဆောက်ခဲ့သော အင်းဝရှိ နန်းမြင့်ကျောင်း (Me Nu Brick Monastery) ၏ အုတ်နံရံများတွင် အက်ကြောင်းကြီးများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ICOMOS Myanmar (၂၀၂၅) က ကျွန်းသားဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ရွှေနန်းတော်ကျောင်းသည် အုတ်အဆောက်အအုံများထက် ငလျင်ဒဏ်ကို ပိုမို ခံနိုင်ရည်ရှိကြောင်း သတိပြုမိခဲ့သည်။

ဤအချက်သည် အရေးကြီးသော သင်ခန်းစာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျွန်းသား ဆောက်လုပ်ရေး၏ ပျော့ပြောင်း လိုက်လျောညီထွေဖြစ်မှု (flexibility) သည် မြေငလျင် လှုပ်ခတ်ချိန်တွင် စွမ်းအင်ကို စုပ်ယူနိုင်ပြီး၊ အုတ်နှင့် ထုံးဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော အဆောက်အအုံများမှာမူ ကြွပ်ဆတ်စွာ ကွဲအက်တတ်သည်။ လည်ပတ်သူများအနေဖြင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် အချို့သော အဆောက်အအုံများ ပြုပြင်ရေး ပိတ်ထားနိုင်သဖြင့် ခရီးမသွားမီ မြန်မာ့ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန (Department of Archaeology and National Museum) ၏ နောက်ဆုံး ထုတ်ပြန်ချက်ကို စစ်ဆေးသင့်သည်။ ပျက်စီးမှု ပြန်လည်ပြုပြင်ရေးအတွက် ကာလရှည် လိုအပ်မည်ဖြစ်ပြီး၊ မူရင်း ကျွန်းသား ပန်းပုလက်ရာများကို ပြန်လည်ထုလုပ်ရန် ကျွမ်းကျင်ပညာရှင် ရှားပါးမှုသည် အကြီးမားဆုံး စိန်ခေါ်မှု ဖြစ်နေသည်။

ဗိသုကာ ပုံစံကို ကြည့်ပြီး အဆောက်အအုံ၏ ခေတ်ကို ခွဲခြားသိမြင်နည်း

ကမ္ပည်းစာ မပါသော အဆောက်အအုံ တစ်ခု၏ သက်တမ်းကို ခန့်မှန်းရန် ဗိသုကာ အင်္ဂါရပ်များကို ဖတ်တတ်ဖို့ လိုသည်။ ဤနည်းသည် ကွင်းဆင်း လေ့လာသူများ အသုံးပြုသော ကျွမ်းကျင်သူ နည်းနာ ဖြစ်သည်။ အောက်ပါ အချက်များက အကြမ်းဖျင်း ခေတ်ကို ညွှန်ပြသည်။

• ပျသျိုထပ် (ဆင့်ထပ် အမိုး): ၁၈၅၇-၁၈၈၅ ကုန်းဘောင်ခေတ် နန်းတွင်း ဆောက်လုပ်ရေးတွင် ၇ ဆင့်ထပ်သည် ဘုရင်နှင့် သက်ဆိုင်သော အဆောက်အအုံကို ဖော်ပြသည်။ ဆင့်ထပ် နည်းပါးလျှင် အဆင့်နိမ့် ပုဂ္ဂိုလ်များ၏ အဆောက်အအုံ ဖြစ်နိုင်သည်။
• ကျွန်းသား ထွင်းထုပန်းပု: နက်ရှိုင်းသော နဂါး၊ ကိန္နရာ ပန်းပုလက်ရာများသည် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်း လက်ရာ ဖြစ်လေ့ရှိသည်။
• အုတ်နှင့် ဆုံတိုင် (column) ပုံစံ: ဂရိ-ရောမ ဆန်သော ဆုံတိုင်များ၊ ကွေးအုံ (arch) ပြတင်းပေါက်များသည် ၁၈၈၅ နောက်ပိုင်း ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ် တည်ဆောက်မှုကို ညွှန်ပြသည်။

တည်ဆောက်ရာ ပစ္စည်းကိုလည်း ကြည့်သင့်သည်။ Falconer et al. (Inventory of Burmese Architecture, ၂၀၀၀) ၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၈၈၅ မတိုင်မီ မန္တလေး အဆောက်အအုံ အများစုသည် ကျွန်းသားဖြင့် တည်ဆောက်ထားပြီး၊ ကိုလိုနီခေတ်တွင် အုတ်နှင့် သံကူကွန်ကရစ် အသုံးပြုမှု စတင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သံကူ အဆောက်အအုံ တစ်ခုကို တွေ့လျှင် ၁၉၂၀ နောက်ပိုင်း ဖြစ်နိုင်ခြေ မြင့်သည်။

ကွင်းဆင်းသူ အများ ကျသော အမှားမှာ ဆေးသုတ် အရောင်ကို ကြည့်ပြီး ဆုံးဖြတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရွှေချ၊ ဆေးအသစ်များသည် မကြာခဏ ပြန်လည် ပြုပြင်ထားသဖြင့် မူရင်း သက်တမ်းကို မဖော်ပြနိုင်ပါ။ ယင်းအစား အုတ်အရွယ်အစား၊ ထုံးအမျိုးအစားနှင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ အချိုးအစားကို အခြေခံ၍ ခန့်မှန်းခြင်းသည် ပိုမို တိကျသည်။ မသေချာပါက မြန်မာ့ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန၏ မှတ်ပုံတင် စာရင်းနှင့် တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးခြင်းသည် အကောင်းဆုံး အတည်ပြုနည်း ဖြစ်သည်။

လည်ပတ်ရန် အကောင်းဆုံး ရာသီနှင့် အချိန် ရွေးချယ်နည်း – ရာသီဥတု အချက်အလက်ဖြင့်

မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများကို လည်ပတ်ရာတွင် ရာသီ ရွေးချယ်မှုသည် အတွေ့အကြုံကို ကြီးစွာ ပြောင်းလဲစေသည်။ မြန်မာ့ မိုးလေဝသနှင့် ဇလဗေဒ ညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (DMH) ၏ ၂၀၂၄ စာရင်းအရ မန္တလေးသည် ဧပြီလတွင် ပျမ်းမျှ အပူချိန် ၃၆-၄၀ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်အထိ မြင့်တက်ပြီး၊ အမြင့်ဆုံး မှတ်တမ်းများတွင် ၄၃ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် ကျော်ခဲ့ဖူးသည်။ ဤအချိန်သည် နေပူပြင်းသော အုတ်ခင်း ဝင်းကြီးများတွင် လမ်းလျှောက်လည်ပတ်ရန် မသင့်ပါ။

တစ်နေ့တာ အတွင်း အကောင်းဆုံး လည်ပတ်ချိန်မှာ နံနက် ၆ နာရီမှ ၉ နာရီနှင့် ညနေ ၄ နာရီနောက်ပိုင်း ဖြစ်သည်။ ဤ “ရွှေရောင် အချိန်” (golden hour) တွင် နေရောင်သည် နူးညံ့ပြီး ကျွန်းသား အဆောက်အအုံများ၏ ထွင်းထုပန်းပုများကို အရိပ်ဖြင့် ထင်ရှားစေသဖြင့် ဓာတ်ပုံ ရိုက်ကူးရန် အကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။ ရွှေနန်းတော်ကျောင်း ကဲ့သို့ အရှေ့မျက်နှာမူ အဆောက်အအုံများကို နံနက်ခင်း အလင်းတွင်၊ အနောက်မျက်နှာမူ အဆောက်အအုံများကို ညနေခင်းတွင် ရိုက်ကူးခြင်းသည် အကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။

ခရီးသွား ရာသီကိုလည်း ထည့်တွက်သင့်သည်။ ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေး ဝန်ကြီးဌာန (၂၀၂၀) ၏ အချက်အလက်အရ ဆောင်းရာသီသည် ခရီးသွား အများဆုံး ကာလ ဖြစ်သဖြင့်၊ နံနက်စောစော ၇ နာရီခန့်တွင် ရောက်ရှိခြင်းက လူစည်ကားမှုနှင့် အပူရှိန် နှစ်မျိုးလုံးကို ရှောင်ရှားနိုင်စေသည်။ မိုးရာသီတွင် လာသူ နည်းသဖြင့် တိတ်ဆိတ်စွာ လေ့လာလိုသူများအတွက် သင့်တော်သော်လည်း၊ မိုးကြောင့် အုတ်ကြမ်းပြင်များ ချော်လဲတတ်သည်ကို သတိပြုရန် လိုသည်။

မန္တလေးအနီးတဝိုက် ရှေးဟောင်းမြို့တော်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ချက် – အမရပူရ၊ အင်းဝ၊ စစ်ကိုင်း၊ မင်းကွန်း

မန္တလေးသည် ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့နောက်ဆုံးဘုရင် မြို့တော်ဟု ဆိုနိုင်သော်လည်း ၎င်း၏ ပတ်ဝန်းကျင် ၂၅ ကီလိုမီတာအတွင်းတွင် သက်တမ်းပိုကြီးသော ရှေးဟောင်းမြို့တော်လေးခု ရှိနေသည်။ ဤမြို့များကို တစ်ရက်တည်းဖြင့် ဆက်စပ်လည်ပတ်နိုင်ပြီး မန္တလေး၏ အဆောက်အအုံများကို ပိုနက်ရှိုင်းစွာ နားလည်စေသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက်ဦးစီးဌာန (၂၀၂၃) ၏ မှတ်တမ်းအရ အင်းဝနှင့် စစ်ကိုင်းသည် မန္တလေးထက် နှစ်ပေါင်း ၅၀၀ နီးပါး စောစီးခဲ့သည်။

ဤနှိုင်းယှဉ်ချက်က ပြသသည့်အချက်မှာ မန္တလေး ဗိသုကာသည် အမရပူရနှင့် မင်းကွန်းတို့မှ တိုက်ရိုက် ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥပမာ မင်းတုန်းမင်းသည် အမရပူရ နန်းတော်အချို့ကို ဖြုတ်ယူပြီး မန္တလေးတွင် ပြန်လည်တပ်ဆင်ခဲ့ကြောင်း ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန (၂၀၂၃) က မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ မင်းကွန်း ပုထိုးတော်ကြီးသည် ၁၈၃၉ ငလျင်ကြောင့် ပြိုကျခဲ့ပြီး လက်ရှိအမြင့်မှာ မီတာ ၅၀ ခန့်သာ ကျန်ရှိတော့ကြောင်း မြန်မာ့ခရီးသွားဖက်ဒရေးရှင်း (၂၀၂၄) က ဖော်ပြသည်။ ဤနေရာများကို လည်ပတ်လိုပါက အမရပူရနှင့် မင်းကွန်းကို မန္တလေးနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ တစ်ရက်တည်းဖြင့်၊ အင်းဝနှင့် စစ်ကိုင်းကို နောက်တစ်ရက်ဖြင့် ခွဲထုတ်လည်ပတ်ခြင်းက အကွာအဝေးအရ အကျိုးအရှိဆုံး ဖြစ်သည်။

သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများကို ဓာတ်ပုံနှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် မှတ်တမ်းတင်နည်း အဆင့်ဆင့်

သုတေသနပြုသူ၊ ဗိသုကာကျောင်းသား သို့မဟုတ် ခရီးသွားအနေဖြင့် အဆောက်အအုံများကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်းသည် နောင်တစ်ချိန် ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းရာတွင် အဖိုးတန်သည်။ ၂၀၂၅ ငလျင်ပြီးနောက် ပျက်စီးသွားသော အဆောက်အအုံအချို့ကို ယခင်ဓာတ်ပုံများဖြင့်သာ ပြန်လည်တည်ဆောက်နိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန (၂၀၂၅) က ထောက်ပြထားသည်။ အောက်ပါ အဆင့်များက သေချာသော မှတ်တမ်းတစ်ခု ဖန်တီးပေးနိုင်သည်။

1. အလင်းရောင် အချိန်ရွေးခြင်း – နံနက် ၆ နာရီခွဲမှ ၈ နာရီနှင့် ညနေ ၄ နာရီခွဲမှ ၆ နာရီအတွင်း (golden hour) ရိုက်ကူးပါ။ ဤအချိန်တွင် ကျွန်းသား အပြောက်အမွမ်းနှင့် အုတ်ပုံစံများ၏ အသေးစိတ်က အရိပ်ကြောင့် ပိုထင်ရှားသည်။
2. ရှုထောင့်စနစ် – အဆောက်အအုံ တစ်ခုလျှင် (၁) ရှေ့မျက်နှာ အပြည့်၊ (၂) ထောင့်ဖြတ် ၄၅ ဒီဂရီ၊ (၃) အသေးစိတ် အလှဆင်မှု (ပန်းပု၊ ကျောက်စာ) ဟူ၍ အနည်းဆုံး သုံးပုံ ရိုက်ပါ။
3. GPS တည်နေရာ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း – OpenStreetMap သို့မဟုတ် ဖုန်း၏ location tag ဖွင့်ထားကာ တိကျသော ကိုဩဒိနိတ် သိမ်းဆည်းပါ။
4. ကျောက်စာ မှတ်တမ်း – ဒါန်ပြုသူ ကျောက်စာများကို ဖတ်ရှုနိုင်ရန် ဘေးတိုက်အလင်းဖြင့် ရိုက်ပြီး အဆောက်အအုံ၏ ခုနှစ်ကို အတည်ပြုပါ။

ဆုံးဖြတ်ချက်ဆိုင်ရာ ကိစ္စများကိုလည်း သတိပြုရန်လိုသည်။ ဘုရားကျောင်းအတွင်း ဖိနပ်ချွတ်ရန် မဖြစ်မနေ လိုအပ်ပြီး သံဃာတော်များကို ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ဓာတ်ပုံမရိုက်သင့်ပါ။ ဒရုန်း (drone) အသုံးပြုခြင်းကို မြန်မာ လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးဦးစီးဌာန (၂၀၂၄) က ရှေးဟောင်းနေရာများအနီးတွင် ကြိုတင်ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ တားမြစ်ထားသည်။ မှတ်တမ်းတင် ဓာတ်ပုံများအတွက် FADGI (၂၀၂၃) စံချိန်စံညွှန်းအရ အနည်းဆုံး 300 DPI နှင့် ပြောင်းလဲမှုမရှိသော TIFF သို့မဟုတ် RAW ဖိုင်ဖော်မက်ဖြင့် သိမ်းဆည်းရန် အကြံပြုထားသည်။ ဤနည်းဖြင့် သိမ်းဆည်းထားသော ဓာတ်ပုံများကို Google Arts & Culture ကဲ့သို့ ပလက်ဖောင်းများ သို့မဟုတ် ဒေသန္တရ စာကြည့်တိုက်များသို့ ပေးအပ်ခြင်းဖြင့် အများသုံး မှတ်တမ်းတစ်ခု ဖြစ်လာစေနိုင်သည်။

မန္တလေးသို့ ရောက်ရှိရန်နှင့် မြို့တွင်း သွားလာရေး လမ်းညွှန် – သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ရွေးချယ်စရာများ

သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ လည်ပတ်ရန် မန္တလေးမြို့ထဲ ဘယ်လို ရောက်အောင်သွားမည်၊ မြို့တွင်း ဘယ်လို လှည့်လည်မည်ဆိုသည်က ခရီးစဉ်၏ ကုန်ကျစရိတ်နှင့် အချိန်ကို တိုက်ရိုက် သက်ရောက်စေသည်။ ရန်ကုန်မှ မန္တလေးသို့ အဓိက လမ်းကြောင်း သုံးခု ရှိသည်။ Myanmar National Airlines နှင့် Air KBZ ၏ ၂၀၂၅ ပျံသန်းချိန်ဇယားအရ လေကြောင်းခရီးသည် ၁ နာရီ ၁၅ မိနစ်ခန့်သာ ကြာသည်။ JJ Express ၂၀၂၅ နှုန်းထားအရ VIP အေးခန်းကားဖြင့် ၈ နာရီမှ ၉ နာရီအတွင်း ရောက်ရှိပြီး၊ မြန်မာ့မီးရထား ၂၀၂၅ အချက်အလက်အရ အမြန်ရထားသည် ၁၃ နာရီမှ ၁၅ နာရီအထိ ကြာတတ်သည်။

မြို့တွင်း သွားလာရာတွင် နန်းတော်၊ ကုသိုလ်တော်ဘုရား၊ မဟာမုနိဘုရားကြီးနှင့် မန္တလေးတောင် စသည့်နေရာများ ဝေးကွာသဖြင့် သင့်တော်သော သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကို ကြိုတင် ရွေးချယ်ထားသင့်သည်။ အောက်ပါဇယားသည် ၂၀၂၅ ဒေသခံ ငှားရမ်းနှုန်းများကို နှိုင်းယှဉ်ပြသထားသည်။

လျှပ်စစ်စက်ဘီးသည် ဈေးအသက်သာဆုံးနှင့် လွတ်လပ်စွာ သွားလာနိုင်သော ရွေးချယ်မှု ဖြစ်သော်လည်း မန္တလေး၏ နေ့လယ်အပူချိန် ၃၈ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ မြင့်တတ်ကြောင်း Myanmar DMH (မိုးလေဝသနှင့် ဇလဗေဒ ညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန) ၂၀၂၅ မှတ်တမ်းအရ သိရသဖြင့် နံနက်စောစော ထွက်ခွာသင့်သည်။ မဟာမုနိမှ မန္တလေးတောင်အထိ အကွာအဝေးသည် ၈ ကီလိုမီတာခန့် ဖြစ်ပြီး၊ အဆောက်အအုံ လေးငါးနေရာ လည်ပတ်ရန် တစ်နေ့လျှင် စုစုပေါင်း ၂၀ ကီလိုမီတာခန့် သွားလာရတတ်သည်။ နိုင်ငံခြားသား ခရီးသည်များအနေဖြင့် ပတ်စပို့ မိတ္တူနှင့် ယာဉ်မောင်းလိုင်စင် ပါရှိမှသာ စက်ဘီးငှားရမ်းနိုင်ကြောင်း သတိပြုသင့်သည်။

UNESCO အမွေအနှစ် အဆင့်အတန်းနှင့် ဥပဒေအရ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု အခြေအနေ

မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ၏ ဥပဒေအရ အကာအကွယ် အခြေအနေကို နားလည်ထားခြင်းသည် ထိန်းသိမ်းရေး အလားအလာနှင့် ခရီးသွား စည်းမျဉ်းများကို သိရှိစေသည်။ UNESCO ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ဗဟိုဌာန၏ မှတ်တမ်းအရ မြန်မာနိုင်ငံသည် “Ancient Cities of Upper Myanmar” (အထက်မြန်မာပြည် ရှေးဟောင်းမြို့တော်များ) ကို ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ယာယီစာရင်း (Tentative List) သို့ တင်သွင်းခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတွင် မန္တလေး၊ အမရပူရ၊ အင်းဝ၊ စစ်ကိုင်းနှင့် မင်းကွန်း တို့ ပါဝင်သည်။ သို့သော် ၂၀၂၅ အထိ ဤမြို့တော်များသည် တရားဝင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် စာရင်းဝင် မဖြစ်သေးပါ။ နှိုင်းယှဉ်ရလျှင် ပုဂံသည် ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် UNESCO စာရင်းဝင် ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

ပြည်တွင်း ဥပဒေအရ ကာကွယ်မှုကို ၂၀၁၅ ခုနှစ် ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများနှင့် ရှေးဟောင်းနေရာဒေသများ ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရေး ဥပဒေ (The Protection and Preservation of Antique Objects Law) ဖြင့် စီမံထားသည်။ ဤဥပဒေအရ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက် ဦးစီးဌာနသည် ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်ရှိ အာဏာပိုင် ဖြစ်ပြီး၊ မှတ်ပုံတင်ထားသော အဆောက်အအုံများ၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ခွင့်ပြုချက်မဲ့ တည်ဆောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြုပြင်ခြင်းကို တားမြစ်ထားသည်။

• ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန ၂၀၂၀ စာရင်းအရ မန္တလေးတိုင်းအတွင်း ထိန်းသိမ်းရေး ဇုန်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ရှေးဟောင်းနေရာ ၇၀ ကျော် ရှိသည်။
• နန်းတော်ဝန်းကျင် ကာကွယ်ဇုန်အတွင်း အမြင့် ကန့်သတ်ချက်များ ရှိပြီး၊ ခေတ်သစ် အဆောက်အအုံ တည်ဆောက်ခြင်းကို ကန့်သတ်ထားသည်။
• ဥပဒေချိုးဖောက်၍ ရှေးဟောင်းပစ္စည်း ဖျက်ဆီးခြင်း သို့မဟုတ် ခိုးထုတ်ခြင်းအတွက် ထောင်ဒဏ်နှင့် ငွေဒဏ် ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။

ICOMOS (နိုင်ငံတကာ သမိုင်းဝင်နေရာများနှင့် အထိမ်းအမှတ်အဆောက်အအုံများ ကောင်စီ) ၏ အကြံပြုချက်အရ UNESCO စာရင်းဝင်ရန် ထိန်းသိမ်းရေး စီမံခန့်ခွဲမှု အစီအစဉ် (Management Plan) ပြည့်စုံစွာ ရှိရန် လိုအပ်သည်။ ၂၀၂၅ ငလျင်အပြီး ပျက်စီးမှုများကြောင့် ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် ပိုမို ရှုပ်ထွေးလာသော်လည်း၊ ခရီးသွားများအနေဖြင့် မှတ်ပုံတင် ရှေးဟောင်းနေရာများတွင် သတ်မှတ်ထားသော လမ်းကြောင်းအတိုင်းသာ လည်ပတ်ခြင်းဖြင့် အကာအကွယ် ကြိုးပမ်းမှုကို ပံ့ပိုးနိုင်သည်။

Related Reading

• မန္တလေး နန်းတော်နှင့် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ လမ်းညွှန်
• ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာ – မန္တလေးအဆောက်အအုံ ဒီဇိုင်းပုံစံ
• မန္တလေး နန်းတော် သမိုင်း – တည်ထောင်ခြင်းမှ ယနေ့အထိ
• မန္တလေး ရှေးဟောင်းနေရာများ ဝင်ကြေးနှင့် Zone Fee အညွှန်း
• မန္တလေး လည်ပတ်သင့်သော သမိုင်းဝင်နေရာ ၁၅ ခု
• မန္တလေး သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံများ – အပြည့်အစုံ လမ်းညွှန်
• မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရေး
• မြေငလျင်ဒဏ်ခံ သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ ပြန်လည်ပြုပြင်ရာ အခက်အခဲများ
• သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရား ကွာခြားချက် နှိုင်းယှဉ်ချက်

ကိုးကား အရင်းအမြစ်များ

• Mandalay Palace – မန္တလေးနန်းတော်၏ တည်ဆောက်မှု သမိုင်း (၁၈၅၇-၁၈၅၉) နှင့် ၁၉၄၅ စစ်ဘေး၊ ၁၉၉၆ ပြန်လည်တည်ဆောက်မှု အကြောင်း (Wikipedia) – https://en.wikipedia.org/wiki/Mandalay_Palace
• Kuthodaw Pagoda – ကုသိုလ်တော်ဘုရားနှင့် ကျောက်စာချပ် ၇၂၉ ချပ် (၁၈၅၇-၁၈၆၈) အကြောင်း (Wikipedia) – https://en.wikipedia.org/wiki/Kuthodaw_Pagoda
• Memory of the World – ကုသိုလ်တော် ကျောက်စာများ ၂၀၁၃ စာရင်းဝင်မှု မှတ်တမ်း (UNESCO) – https://www.unesco.org/en/memory-world
• Mandalay – မြို့တော်တည်ထောင်မှု နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် နောက်ခံ သမိုင်း (Encyclopædia Britannica) – https://www.britannica.com/place/Mandalay
• Mingun – မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီးနှင့် ခေါင်းလောင်းတော်ကြီး အကြောင်း (Encyclopædia Britannica) – https://www.britannica.com/place/Mingun

ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်

• en.wikipedia.org
• en.wikipedia.org
• unesco.org

မန္တလေးမြို့၏ ရိုးရာလက်မှုပညာများ – ကြေးထည်၊ ပန်းထိမ်နှင့် ကျောက်စိမ်း

ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်

• britannica.com