သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရား ကွာခြားချက် နှိုင်းယှဉ်ချက်

မန္တလေးမြို့ကို ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် ဘုရင်မင်းတုန်းမင်းက တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ရတနာပုံနေပြည်တော်အတွင်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ကျွန်းသစ်ဖြင့်ဆောက်သော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် အုတ်ဖြင့်ဆောက်သော စေတီဘုရားများ တစ်ပြိုင်နက် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ၁၉၄၅ ခုနှစ်က မန္တလေးနန်းတော်၏ မူရင်းသစ်သားအဆောက်အအုံ အများစု မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့သော်လည်း၊ ရွှေနန်းတော်ကျောင်းသည် တစ်ခုတည်းသော ကျန်ရစ်သည့် မူရင်းကျွန်းသစ်အဆောက်အအုံအဖြစ် ယနေ့တိုင် ရပ်တည်နေဆဲ ဖြစ်သည် (Wikipedia, Shwenandaw Monastery)။ တစ်ဖက်တွင် ၁၈၅၇ ခုနှစ်က စတင်တည်ဆောက်ခဲ့သော ကုသိုလ်တော်ဘုရားသည် အုတ်နှင့် ကျောက်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ကျောက်စာ ၇၂၉ ချပ်ဖြင့် “ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်” အဖြစ် ကမ္ဘာက အသိအမှတ်ပြုခံရသည်။ ဤနှစ်မျိုးသော အဆောက်အအုံတို့သည် ပစ္စည်း၊ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ကြာရှည်ခံမှုတွင် မည်သို့ ကွာခြားသနည်း ဆိုသည်ကို ဤဆောင်းပါးက အသေးစိတ် နှိုင်းယှဉ်ပြသွားမည် ဖြစ်သည်။

ခရီးသွားများနှင့် သမိုင်းဝါသနာရှင်များအတွက် ဤနှစ်မျိုးကြားက ခြားနားချက်ကို နားလည်ထားခြင်းသည် မန္တလေး၏ ကုန်းဘောင်ခေတ် အမွေအနှစ်ကို ပိုမို နက်ရှိုင်းစွာ ခံစားနိုင်စေသည်။ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့်၊ သစ်သားကျောင်းသည် သက်ရှိ ဘုန်းတော်ကြီးများ နေထိုင်ကျင့်ကြံရာ နေရာဖြစ်ပြီး၊ အုတ်ဘုရားသည် ဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်နှင့် သာသနာ့ အမွေအနှစ်ကို ထိန်းသိမ်းရန် တည်ဆောက်သော အထိမ်းအမှတ် အဆောက်အအုံ ဖြစ်သည်။ ဤရည်ရွယ်ချက် ကွာခြားမှုသည် ပစ္စည်းရွေးချယ်မှု၊ ပုံစံဒီဇိုင်းနှင့် ကြာရှည်ခံမှု အားလုံးကို ဆုံးဖြတ်ပေးခဲ့သည်။ မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ လမ်းညွှန် တွင် ဤအကြောင်းအရာ တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံ လေ့လာနိုင်သည်။

သမိုင်းနောက်ခံ – ရတနာပုံ နေပြည်တော် တည်ထောင်ခြင်း

ဘုရင်မင်းတုန်းမင်းသည် ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် အမရပူရမှ မြို့တော်ကို မန္တလေးသို့ ပြောင်းရွှေ့ရန် အမိန့်ထုတ်ခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓ ဘာသာ ပရိနိဗ္ဗာန် ပြုပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၂၄၀၀ ပြည့်မြောက်ချိန်တွင် မြို့သစ်ကို တည်ထောင်ခြင်းဖြင့် သာသနာ့ဗိမာန် မြို့တော်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်စေရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည် (Britannica, Mandalay)။ ဤကာလအတွင်း နန်းတော်အပါအဝင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၊ စေတီတော်များ အများအပြားကို တစ်ပြိုင်နက် တည်ဆောက်ခဲ့ရာ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာ၏ အထွတ်အထိပ် ကာလအဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ခဲ့သည်။

ထိုစဉ်က မြန်မာ့ ရိုးရာ ဗိသုကာတွင် အဆောက်အအုံကို ရည်ရွယ်ချက်အလိုက် ပစ္စည်းခွဲခြား သုံးစွဲသည့် ဓလေ့ ရှိခဲ့သည်။ လူနေအိမ်များနှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို သစ်သားဖြင့် ဆောက်ပြီး၊ ဘာသာရေး အထိမ်းအမှတ်ဖြစ်သော စေတီနှင့် ဘုရားကျောင်းများကိုမူ ကြာရှည်ခံစေရန် အုတ်နှင့် ကျောက်ဖြင့် တည်ဆောက်လေ့ ရှိသည်။ ဤအလေ့အထသည် မြန်မာ့ သမိုင်းတစ်လျှောက် ပုဂံခေတ်မှ စတင်ကာ ဆက်လက် တည်တံ့လာခဲ့သည်။ ကာလအတိအကျနှင့် တည်ဆောက်မှု အစီအစဉ်ကို မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ၏ အချိန်ဇယား တွင် ခြေရာခံ လေ့လာနိုင်သည်။

ဆောက်လုပ်ရေး ပစ္စည်းနှင့် နည်းပညာ ကွာခြားချက်

အဓိက ကွာခြားချက်မှာ အသုံးပြုသော ပစ္စည်းပင် ဖြစ်သည်။ သစ်သားကျောင်းများကို အရည်အသွေး အကောင်းဆုံး ကျွန်းသားဖြင့် တိုင်နှင့် ထုပ်စနစ် (post-and-beam) ဖြင့် တည်ဆောက်သည်။ တိုင်ကြီးများကို မြေပြင်အောက်တွင် စိုက်ထူပြီး ကြမ်းခင်းကို မြေမှ မြှင့်တင် ဆောက်လုပ်ခြင်းဖြင့် ရေဘေး၊ စိုထိုင်းဆနှင့် တိရစ္ဆာန်များမှ ကာကွယ်သည်။ ကျောင်းတစ်ဆောင်လုံးကို သံချွန် မသုံးဘဲ ထုပ်၊ တံစဉ်နှင့် အဆစ်များဖြင့် ဆက်စပ် တည်ဆောက်နိုင်သည်မှာ မြန်မာ လက်သမားပညာ၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။

အုတ်ဘုရားများကိုမူ မီးဖုတ်အုတ်များကို အင်္ဂတေ (ထုံးနှင့် သဲ ရောစပ်ထားသော ကော်) ဖြင့် စီကာ၊ အပြင်ဘက်တွင် ထုံးအင်္ဂတေ ပန်းချီ၊ ပန်းပု အလှဆင်ထားသည်။ စေတီ၏ အတွင်းပိုင်းသည် အများအားဖြင့် အလုံပိတ် အုတ်စိုင် ဖြစ်ပြီး၊ ဓာတ်တော်နှင့် အလှူ ပစ္စည်းများကို အတွင်းတွင် သိမ်းဆည်းထားသည်။ အချို့ ဘုရားကျောင်း (ဂူ) များတွင်မူ အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ဖူးမြော်နိုင်ရန် အခန်းနှင့် လမ်းကြောများ ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာ ဒီဇိုင်းပုံစံ အသေးစိတ်ကို ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာ ဆောင်းပါး တွင် ဖတ်ရှုနိုင်သည်။

ဘာသာရေး ရည်ရွယ်ချက်နှင့် အသုံးပြုမှု ကွာခြားချက်

ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းသည် သက်ရှိ ဘာသာရေး လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ရာ နေရာ ဖြစ်သည်။ ဘုန်းတော်ကြီးများ နေထိုင်ခြင်း၊ ကိုရင်နှင့် ရှင်သာမဏေများကို ပညာသင်ကြားပေးခြင်း၊ ရွာသား ကလေးများကို စာသင်ပေးခြင်းနှင့် ဘုရားပွဲ ဆွမ်းကျွေး ပွဲများကို ဤနေရာတွင် ကျင်းပသည်။ ထို့ကြောင့် ကျောင်းကို လူ နေထိုင်ရန် သင့်လျော်အောင်၊ လေဝင်လေထွက် ကောင်းအောင်၊ မြေမှ မြှင့်တင်ကာ ဆောက်လုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

အုတ်ဘုရားနှင့် စေတီများကမူ လူ နေထိုင်ရန် မဟုတ်ဘဲ၊ ဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်၊ ဆံတော်နှင့် ကိုယ်စားပြု အလှူ ပစ္စည်းများကို ထာဝစဉ် ထိန်းသိမ်းရန် တည်ဆောက်ထားသော အထိမ်းအမှတ် ဖြစ်သည်။ ဘုရားဖူးများသည် စေတီကို လက်ယာရစ် ပြုကာ ဦးချ ဆုတောင်းကြသည်။ ဤနေရာတွင် ကုသိုလ်တော်ဘုရားသည် ထူးခြားသည်။ ၎င်းသည် ဓာတ်တော် ကိုးကွယ်ရုံသာမက၊ ပိဋကတ် သုံးပုံကို ကျောက်ပေါ်တွင် ထွင်းထုထားသော ကျောက်စာ ၇၂၉ ချပ်ကို တစ်ချပ်လျှင် ကျောက်ဂူတစ်ဆောင်စီဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားကာ၊ သာသနာ စာပေကို ထာဝရ တည်တံ့စေရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည် (Wikipedia, Kuthodaw Pagoda)။

ဗိသုကာ ဒီဇိုင်းနှင့် အလှဆင်မှု

သစ်သားကျောင်း၏ အလှအပဆုံး အစိတ်အပိုင်းမှာ အဆင့်ဆင့် မိုးထားသော ပြာသာဒ် အမိုးနှင့် နံရံ၊ တိုင်၊ နားကြပ်များတွင် ထွင်းထုထားသော သစ်သားပန်းပု ဖြစ်သည်။ နတ်ရုပ်၊ ဇာတ်နိပါတ် ဇာတ်လမ်းများ၊ ပန်းနွယ်ပုံများကို ကျွမ်းကျင်စွာ ထွင်းထုပြီး၊ ရှေးအခါက ရွှေချ၍ ဖန်စီ မှန်စီများဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသည်။ ဤလက်မှု အနုပညာသည် မန္တလေး၏ ရိုးရာ ပန်းပု၊ ပန်းထိမ်နှင့် ထုံးထွင်း လက်မှုပညာ အမွေအနှစ်နှင့် တိုက်ရိုက် ဆက်နွှယ်နေသည်။ ဤအနုပညာ ဆက်နွှယ်မှုကို မန္တလေး လက်မှုပစ္စည်း သမိုင်းကြောင်း တွင် ဆက်လက် ဖတ်ရှုနိုင်သည်။

အုတ်ဘုရားများ၏ ဒီဇိုင်းမှာ ဒေါင်လိုက် မြင့်တက်သွားသော ပုံစံ ဖြစ်သည်။ အောက်ခြေ ပလ္လင်မှ စတင်ကာ ခေါင်းလောင်းပုံ အကိုယ်၊ ငှက်ပျောဖူး၊ ထီးတော်ဖြင့် အဆုံးသတ်သည်။ ကုသိုလ်တော်ဘုရား၏ ဗဟို မဟာ လောကမာရဇိန် စေတီသည် ၁၈၈ ပေ (၅၇ မီတာခန့်) မြင့်ပြီး၊ ဗဂံရှိ ရွှေစည်းခုံ စေတီ ပုံစံကို အတုယူ တည်ဆောက်ထားသည် (Wikipedia, Kuthodaw Pagoda)။ အုတ်ဘုရားများကို အင်္ဂတေဖြင့် ပြောင်အောင် ဖြူဖွေး စီခြင်း သို့မဟုတ် ရွှေသကာ ကပ်ခြင်းဖြင့် အလှဆင်ကာ၊ နှစ်ပေါင်းများစွာ တာရှည်ခံစေသည်။

ကြာရှည်ခံမှုနှင့် ထိန်းသိမ်းရေး စိန်ခေါ်မှု

ကြာရှည်ခံမှု အပိုင်းတွင် နှစ်မျိုးကြား ကွာဟချက် အကြီးမားဆုံး ဖြစ်သည်။ သစ်သားကျောင်းများသည် မီးလောင်ခြင်း၊ ခြစားခြင်း၊ စိုထိုင်းဆ ကြောင့် ဆွေးမြေ့ခြင်းနှင့် သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ်များကြောင့် အလွယ်တကူ ပျက်စီးနိုင်သည်။ ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်က မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့သော အတုမရှိ ကျောင်းတော်ကြီးနှင့်၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ် စစ်ဘေးတွင် ပျက်စီးခဲ့သော နန်းတော်အတွင်းရှိ သစ်သားအဆောက်အအုံများသည် ဤအချက်ကို သက်သေပြသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ရွှေနန်းတော်ကျောင်းကို ၁၈၈၀ ခန့်တွင် နန်းတော်ပြင်ပသို့ ရွှေ့ပြောင်း တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ယနေ့တိုင် ကျန်ရစ်နေခြင်း ဖြစ်သည် (Wikipedia, Shwenandaw Monastery)။

အုတ်ဘုရားများကမူ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြံ့ကြံ့ခံ တည်ရှိနိုင်သည်။ မြေငလျင်ဒဏ်ကြောင့် ထီးတော် ကျိုးကျခြင်း သို့မဟုတ် အက်ကြောင်း ဖြစ်ခြင်း ရှိနိုင်သော်လည်း၊ အုတ်စိုင် ကိုယ်ထည်သည် မီးနှင့် ခြ ဒဏ်ကို ခံနိုင်သဖြင့် ပုံမှန် ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှုဖြင့် ရှည်ကြာစွာ တည်တံ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက်ဦးစီးဌာနသည် ဤအဆောက်အအုံများကို ထိန်းသိမ်း ကာကွယ်နေပြီး၊ မန္တလေးဒေသရှိ ရှေးဟောင်း မြို့တော်များကို UNESCO ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ယာယီစာရင်း (Tentative List) တွင် တင်သွင်းထားသည် (UNESCO World Heritage, Myanmar)။

ထင်ရှားသော နမူနာ အဆောက်အအုံများ

ရွှေနန်းတော်ကျောင်းသည် သစ်သားကျောင်းအတွက် အကောင်းဆုံး နမူနာ ဖြစ်သည်။ မူလက ဘုရင်မင်းတုန်းမင်း၏ နန်းတွင်း အိပ်ဆောင်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ ၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် မင်းတုန်းမင်း ဤနေရာ၌ နတ်ရွာစံပြီးနောက်၊ သီပေါမင်းက ၁၈၈၀ ခန့်တွင် နန်းတော်ပြင်ပသို့ ရွှေ့ပြောင်းကာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း အဖြစ် လှူဒါန်းခဲ့သည်။ ၎င်း၏ နက်နဲသော သစ်သားပန်းပုများကြောင့် မန္တလေးတွင် မဖြစ်မနေ သွားရောက်သင့်သော နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ နန်းတော်နှင့် ဆက်စပ်သော သမိုင်းကို မန္တလေး နန်းတော် သမိုင်း တွင် အပြည့်အစုံ ဖတ်ရှုနိုင်သည်။

အုတ်အဆောက်အအုံ ဘက်တွင်မူ ကုသိုလ်တော်ဘုရားနှင့် စန္ဒာမုနိဘုရားသည် ထင်ရှားသည်။ ကုသိုလ်တော်တွင် ပိဋကတ်တော် ကျောက်စာ ၇၂၉ ချပ် ရှိပြီး၊ အနီးနားရှိ စန္ဒာမုနိ ဘုရားတွင်မူ ၁၈၇၄ ခုနှစ်မှ စတင်ကာ အဋ္ဌကထာ ကျမ်းများကို ထွင်းထုထားသော ကျောက်စာချပ်ပေါင်း ၁၇၇၄ ချပ် ရှိသည် (Wikipedia, Kuthodaw Pagoda)။ ရွှေအင်ပင်ကျောင်းကိုမူ ၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် တရုတ် ကျောက်စိမ်းကုန်သည်များက လှူဒါန်း တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး၊ ယနေ့တိုင် ဘုန်းတော်ကြီး သီတင်းသုံးနေဆဲ ကျောင်းတစ်ဆောင် ဖြစ်သည်။ ဤနမူနာများက သစ်သားနှင့် အုတ် နှစ်မျိုးစလုံး၏ ဂုဏ်ရည်ကို ထင်ထင်ရှားရှား ဖော်ပြနေသည်။

ဤနှစ်မျိုးကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ခြင်းဖြင့် ရှေးခေတ် မြန်မာ ဗိသုကာ ပညာရှင်များ၏ အသိဉာဏ်ကို တွေ့မြင်ရသည်။ ယာယီ အသုံးပြုသော လူနေဆောင်များကို ပြုပြင် ပြောင်းလဲ လွယ်သော သစ်သားဖြင့်၊ ထာဝရ တည်တံ့စေလိုသော သာသနာ့ အထိမ်းအမှတ်များကို အုတ်နှင့် ကျောက်ဖြင့် ရွေးချယ် တည်ဆောက်ခြင်းသည် ပစ္စည်းကို ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် အသုံးချသော ပညာ ဖြစ်သည်။ မန္တလေး အဆောက်အအုံများ၏ စုံလင်သော ပုံရိပ်ကို မန္တလေး သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံများ အပြည့်အစုံ လမ်းညွှန် တွင် ဆက်လက် လေ့လာနိုင်သည်။

သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရားများကို လေ့လာရန် ခရီးစဉ် အဆင့်ဆင့် လမ်းညွှန်

မန္တလေးဒေသရှိ သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရားများကို တစ်ရက်တည်းဖြင့် စနစ်တကျ လေ့လာနိုင်ရန် အောက်ပါ အဆင့်များအတိုင်း စီစဉ်နိုင်ပါသည်။ ပထမအဆင့်အနေဖြင့် နံနက် ၆ နာရီခွဲတွင် ရွှေနန်းတော်ကျောင်း (Shwenandaw Kyaung) သို့ ဦးစွာ ရောက်ရှိရန် အကြံပြုပါသည်။ Department of Archaeology and National Museum (Myanmar) ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဧည့်ဝင်ကြေး စာရင်းအရ နိုင်ငံခြားသား ဝင်ကြေးမှာ ၁၀,၀၀၀ ကျပ် ဖြစ်ပြီး၊ ဤချိန်တွင် နေရောင်ပျိုးနုဖြင့် ကျွန်းသား ထွင်းထုပန်းဆွဲများကို ဓာတ်ပုံ ရိုက်ကူးရန် အကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။

ဒုတိယအဆင့်တွင် နံနက် ၉ နာရီ ဝန်းကျင်၌ ကုသိုလ်တော် ဘုရား (Kuthodaw Pagoda) သို့ သွားရောက်သင့်သည်။ UNESCO ၏ ၂၀၁၃ ခုနှစ် Memory of the World စာရင်းတွင် ပါဝင်သော ကျောက်စာ ၇၂၉ ချပ်ကို လေ့လာရာတွင် ကျောက်တိုင် တစ်ခုစီ၏ အကြောင်းအရာ ခွဲခြားချက်ကို မှတ်စုလုပ်ပါက ပိုမို အကျိုးရှိသည်။ နေ့လယ်စာ အပြီး မွန်းလွဲပိုင်းတွင် မဟာမုနိ ဘုရားကြီး (Mahamuni) ၏ ကြေးသွန်းရုပ်ပွားနှင့် အုတ်ဆောက် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဆက်လက် လေ့လာနိုင်သည်။

• ကျောင်း အတွင်းပိုင်း ဝင်ရောက်ရာတွင် ဖိနပ်နှင့် ခြေအိတ် ချွတ်ရန် လိုအပ်သဖြင့် ဖြုတ်တပ်လွယ်သော ဖိနပ် ဆောင်ထားပါ။
• သစ်သားကြမ်းပြင်များ အပေါ်တွင် Tripod သုံးခြင်းကို ချုပ်ချယ်တတ်သဖြင့် ကြိုတင် ခွင့်တောင်းပါ။
• မိုးရာသီ (ဇွန်မှ စက်တင်ဘာ) တွင် သစ်သားကြမ်းပြင် ချော်တတ်သဖြင့် သတိထားပါ။

နောက်ဆုံးအဆင့်အနေဖြင့် ဒေသခံ လမ်းညွှန် (licensed guide) တစ်ဦးကို ငှားရမ်းပါက ဗိသုကာ အသေးစိတ်နှင့် သမိုင်းကြောင်းကို ပိုမို နက်နဲစွာ နားလည်နိုင်သည်။ Myanmar Tourism Federation ၏ ၂၀၂၅ ခုနှစ် နှုန်းထား အရ တရားဝင် လမ်းညွှန် တစ်ဦး၏ တစ်နေ့ စရိတ်မှာ ၅၀,၀၀၀ မှ ၈၀,၀၀၀ ကျပ်အထိ ဖြစ်သည်။

ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်း ကုန်ကျစရိတ် နှိုင်းယှဉ်ချက်

သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရားတို့၏ ထိန်းသိမ်းရေး ကုန်ကျစရိတ်မှာ ပစ္စည်း သဘောသဘာဝ ကွာခြားမှုကြောင့် သိသိသာသာ ကွဲပြားသည်။ Department of Archaeology and National Museum (Myanmar) ၏ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ထိန်းသိမ်းရေး ဘတ်ဂျက် အစီရင်ခံစာ အရ ကျွန်းသား အဆောက်အအုံ တစ်ခု၏ နှစ်စဉ် ပျက်စီးမှု ပြုပြင်စရိတ်သည် အုတ်ဆောက် အဆောက်အအုံထက် ပျမ်းမျှ ၂.၅ ဆ ပိုမြင့်သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကျွန်းသားကို ခြ၊ မှို၊ စိုထိုင်းဆ တို့မှ ကာကွယ်ရန် နှစ်စဉ် သစ်သားဆေး ပြန်လိမ်းရန် လိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

World Monuments Fund ၏ ၂၀၁၄ ခုနှစ် ရွှေနန်းတော်ကျောင်း ထွင်းထု အလှဆင် ပြုပြင်ရေး စီမံကိန်းအတွက် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈၀,၀၀၀ ခန့် သုံးစွဲခဲ့သည်ဟု ၎င်းတို့၏ စီမံကိန်း မှတ်တမ်းတွင် ဖော်ပြထားသည်။ ဤပမာဏသည် ထွင်းထုပန်းပု အသေးစိတ် ပြုပြင်ရေး တစ်ခုတည်းအတွက်သာ ဖြစ်ပြီး၊ အဆောက်အအုံ တစ်ခုလုံး ပြုပြင်ပါက ပိုမို မြင့်မားနိုင်သည်။

အုတ်ဘုရားများ ၏ ကုန်ကျစရိတ်မှာ ရှည်ကြာသော အချိန်ကာလအတွင်း ပိုနည်းသော်လည်း၊ ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဗားဂို ငလျင် (ICOMOS ၂၀၁၆ အစီရင်ခံစာ) ကဲ့သို့ သဘာဝဘေး တစ်ကြိမ်တွင် ပြိုကျမှု ဖြစ်ပါက ပြန်လည် တည်ဆောက်ရေး ကုန်ကျစရိတ်မှာ တစ်ဆောက်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ထောင်ဂဏန်းမှ သိန်းဂဏန်းအထိ ရှိနိုင်သည်။

ထိန်းသိမ်းရာတွင် မကြာခဏ ဖြစ်တတ်သော အမှားများနှင့် ရှောင်ရှားနည်း

သမိုင်းဝင် သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရားများကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် မှားယွင်းသော နည်းလမ်းများ အသုံးပြုမိပါက မူရင်း တန်ဖိုးကို ထိခိုက်စေနိုင်သည်။ ICOMOS ၏ Burra Charter (၁၉၇၉, ၂၀၁၃ ပြင်ဆင်ချက်) တွင် အဓိက အကြံပြုထားသည်မှာ “အနည်းဆုံး ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း” (minimal intervention) မူဝါဒ ဖြစ်သည်။ အောက်ပါ အမှားများသည် မြန်မာ့ ရှေးဟောင်း အဆောက်အအုံ ထိန်းသိမ်းရာတွင် မကြာခဏ တွေ့ရသည်။

• ခေတ်မီ ဆေးသုတ်ခြင်း: သစ်သားကျောင်းများတွင် ရေဒီ ဆေး (enamel paint) သုတ်ခြင်းသည် သစ်သား အသက်ရှူခြင်းကို ပိတ်ဆို့ပြီး အတွင်းပိုင်း မှိုတက်စေသည်။ ရိုးရာ ထီးသုံး (lacquer) သို့မဟုတ် သဘာဝ ဆီကိုသာ သုံးသင့်သည်။
• ဘိလပ်မြေ အသုံးပြုခြင်း: အုတ်ဘုရားများ ပြုပြင်ရာတွင် ခေတ်မီ Portland cement သုံးပါက မူရင်း အုတ်ထက် မာကျောသဖြင့် အုတ်များ ကွဲအက်စေသည်။ Department of Archaeology က ထုံးရည် (lime mortar) ကိုသာ အကြံပြုသည်။
• သစ်ဟောင်းကို သစ်အသစ်ဖြင့် လုံးဝ အစားထိုးခြင်း: ပျက်စီးသော အပိုင်းကိုသာ ပြုပြင်သင့်ပြီး မူရင်း အစိတ်အပိုင်းကို ဖြစ်နိုင်သမျှ ထိန်းသိမ်းသင့်သည်။

ဗားဂန် ဒေသတွင် ၁၉၉၀ မှ ၂၀၁၁ ကာလအတွင်း ပြုလုပ်ခဲ့သော ပြန်လည် တည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်းများကို UNESCO က ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဝေဖန်ခဲ့ပြီး၊ မူရင်း ဒီဇိုင်း သက်သေ မရှိဘဲ စိတ်ကူးဖြင့် ပြန်ဆောက်ခြင်းသည် ၂၀၁၉ ခုနှစ် World Heritage စာရင်းဝင်ရန် နှောင့်နှေးစေသော အဓိက အကြောင်းရင်း တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ပြုပြင်မှု မပြုမီ ဓာတ်ပုံ၊ တိုင်းတာချက်နှင့် ဓာတ်ခွဲ မှတ်တမ်း အပြည့်အစုံ ပြုစုထားရန် အရေးကြီးသည်။

ဒေသအလိုက် ပျံ့နှံ့မှုနှင့် ဒေသန္တရ ထူးခြားချက်များ

မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒေသအသီးသီးတွင် သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရားများ၏ ပျံ့နှံ့မှုမှာ ရာသီဥတု၊ သစ်တော အရင်းအမြစ်နှင့် သမိုင်းကြောင်း အရ ကွဲပြားသည်။ အပူပိုင်း ဇုန်ဖြစ်သော အညာဒေသ (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) တွင် မိုးနည်းပြီး ကျွန်းသစ်တော ပေါများသဖြင့် သစ်သားကျောင်း အများဆုံး တည်ရှိသည်။ Forest Department (Myanmar) ၏ ၂၀၂၂ ခုနှစ် စာရင်းအရ မြန်မာ့ ကျွန်းသစ် ထုတ်လုပ်မှု၏ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် စစ်ကိုင်းနှင့် မန္တလေး တိုင်းများမှ ဖြစ်သည်။

ရှမ်းပြည်နယ် အင်းလေး ဒေသရှိ သစ်သားကျောင်းများသည် ရေပေါ် တိုင်ထောင် တည်ဆောက်ပုံဖြင့် ထူးခြားပြီး၊ ၎င်းတို့မှာ အညာဒေသ ကျောင်းများနှင့် မတူ၊ မိုးများသော ရာသီဥတုကို လိုက်လျော သော အမိုး ထောင့်စောက်များ ပါဝင်သည်။ ရခိုင်ပြည်နယ် မြောက်ဦးဒေသတွင်မူ အုတ်အစား ကျောက်တုံးကြီးများဖြင့် တည်ဆောက်သော စေတီများ ဖြစ်ပြီး၊ Department of Archaeology ၏ ၂၀၁၉ ခုနှစ် ယာယီ စာရင်းဝင် (UNESCO Tentative List) တွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ဤ ဒေသန္တရ ကွဲပြားမှုများသည် ဒေသခံ ပစ္စည်း ရရှိနိုင်မှု အပေါ် တိုက်ရိုက် မူတည်ကြောင်း ပြသနေသည်။

ရွှေနန်းတော်ကျောင်း ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းရေး လက်တွေ့ ဥပမာ လေ့လာချက်

ရွှေနန်းတော်ကျောင်း (Shwenandaw Kyaung) သည် သစ်သားကျောင်း ထိန်းသိမ်းရေး၏ အောင်မြင်သော လက်တွေ့ ဥပမာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤ ကျောင်းသည် မူလက မင်းတုန်းမင်း၏ ရွှေနန်းတော် အတွင်း အဆောက်အအုံ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ ၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် သီပေါမင်းက မန္တလေးတောင်ခြေသို့ ရွှေ့ပြောင်း လှူဒါန်းခဲ့သည်။ Department of Archaeology and National Museum (Myanmar) ၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် ဗုံးကြဲမှုတွင် ရွှေနန်းတော် တစ်ခုလုံး ပျက်စီးခဲ့ရာ၊ ဤ ကျောင်းသည် မူရင်း သစ်သား ဗိသုကာကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သော တစ်ခုတည်းသော အဆောက်အအုံ ဖြစ်လာသည်။

၂၀၁၃ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အတွင်း World Monuments Fund နှင့် ဒေသခံ ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များ ပူးပေါင်း၍ ထွင်းထု ပန်းပု အလှဆင်များကို ပြန်လည် ထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ ၂၀၁၅ စီမံကိန်း အစီရင်ခံစာအရ နဂါး၊ နတ်ရုပ်နှင့် ဇာတ်တော် ထွင်းထုများကို ဓာတ်ခွဲ စမ်းသပ်ပြီးမှ မူရင်း ထီးသုံး (lacquer) နည်းပညာဖြင့် ပြန်လည် ပြုပြင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ နည်းလမ်းသည် ICOMOS Burra Charter ၏ “minimal intervention” မူနှင့် ကိုက်ညီသည်။

• သင်ခန်းစာ ၁: သစ်သားဆေး ပြန်သုတ်ရာတွင် ခေတ်မီ ဆေးအစား မူရင်း ထီးသုံးကို သုံးခြင်းသည် ရေရှည်တွင် ပိုထိရောက်သည်။
• သင်ခန်းစာ ၂: ပျက်စီးသော အပိုင်းကိုသာ အစားထိုး၍ မူရင်း ထွင်းထု ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်ကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည် (WMF ၂၀၁၅)။
• သင်ခန်းစာ ၃: ဒေသခံ လက်မှု ပညာရှင်များကို လေ့ကျင့်ပေးခြင်းဖြင့် ထိန်းသိမ်းရေး အသိပညာ ဆက်လက် တည်တံ့စေသည်။

ဤ ဥပမာသည် အုတ်ဘုရားများ ပြန်လည် တည်ဆောက်ရာတွင်လည်း သက်သေ အထောက်အထား အ‌ခြေခံ နည်းလမ်း၏ အရေးပါမှုကို ထင်ရှားစွာ ပြသနေသည်။ မှန်ကန်သော ပစ္စည်းနှင့် နည်းပညာ ရွေးချယ်မှုသည် သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံ၏ မူရင်း တန်ဖိုးကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် အဓိကကျသည်။

ဒစ်ဂျစ်တယ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်းနှင့် ၃ဖက်မြင် စကင်န်ဖတ် နည်းပညာ

သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရားများကို မူရင်းပုံစံအတိုင်း ထိန်းသိမ်းရန် ယနေ့ ထိန်းသိမ်းရေး အဖွဲ့များသည် လက်ဖြင့် ပုံဆွဲခြင်းအစား ၃ဖက်မြင် ဒစ်ဂျစ်တယ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်းကို အသုံးပြုလာကြသည်။ နည်းပညာ နှစ်မျိုးကို အဓိက အသုံးပြုသည်။ ပထမအချက်မှာ FARO Focus ကဲ့သို့ မြေပြင်တင် လေဆာ စကင်နာ (terrestrial laser scanner) ဖြစ်ပြီး တစ်စက္ကန့်လျှင် အမှတ်ပေါင်း သိန်းနှင့်ချီ ဖမ်းယူကာ မီလီမီတာ အတိမ်းအစောင်းဖြင့် point cloud ဒေတာ ထုတ်ပေးနိုင်သည်။ ဒုတိယအချက်မှာ DJI Phantom သို့မဟုတ် Mavic ကဲ့သို့ ဒရုန်းဖြင့် ဓာတ်ပုံ ထောင်နှင့်ချီ ရိုက်ယူပြီး Agisoft Metashape ဆော့ဖ်ဝဲဖြင့် photogrammetry နည်းဖြင့် ၃ဖက်မြင် မော်ဒယ် တည်ဆောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

ဤနည်းပညာ၏ အကျိုးကျေးဇူးမှာ ထင်ရှားသည်။ သစ်သားကျောင်းများ၏ အပြောက်အမွမ်း ပန်းပု အသေးစိတ်များကို မီလီမီတာ အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်နိုင်ပြီး မီးလောင်ခြင်း သို့မဟုတ် ငလျင်ကြောင့် ပျက်စီးပါက မူရင်းအတိုင်း ပြန်လည် ထုဆစ်နိုင်သည်။ အကျိုးမဲ့ အဖွဲ့ CyArk သည် ၂၀၁၆ နောက်ပိုင်းမှ စတင်ကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း အမွေအနှစ် နေရာများကို ဒစ်ဂျစ်တယ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ပြီး ဗဂန်ဒေသ ဘုရားများကိုလည်း ပါဝင် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည် (CyArk ၂၀၁၈)။

• အဆင့် ၁။ နေရာကို လေဆာ စကင်နာ နှင့် ဒရုန်းဖြင့် ဒေတာ စုဆောင်းပါ
• အဆင့် ၂။ point cloud နှင့် ဓာတ်ပုံများကို ဆော့ဖ်ဝဲတွင် ပေါင်းစပ်ပါ
• အဆင့် ၃။ အလေးချိန် တိုင်းတာ၍ scale မှန်ကန်အောင် ချိန်ညှိပါ
• အဆင့် ၄။ ၃ဖက်မြင် မော်ဒယ်ကို archive အဖြစ် သိမ်းဆည်းပါ

ကုန်ကျစရိတ်အရ မြေပြင်တင် လေဆာ စကင်နာ တစ်လုံးသည် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂၅,၀၀၀ မှ ၅၀,၀၀၀ အထိ ရှိသော်လည်း ဒရုန်း photogrammetry နည်းသည် ဒေါ်လာ ၂,၀၀၀ ခန့်ဖြင့် စတင်နိုင်သဖြင့် ဒေသခံ အဖွဲ့ငယ်များအတွက် ပိုမို သင့်လျော်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာနသည် ၂၀၁၉ မှစ၍ ဗဂန်ဘုရားများကို ဒစ်ဂျစ်တယ် ပုံစံဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ရန် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့များနှင့် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။

ကျွန်းသစ် ရင်းမြစ်နှင့် ဈေးကွက် တန်ဖိုး နှိုင်းယှဉ်ချက်

သစ်သားကျောင်း ထိန်းသိမ်းရာတွင် အဓိက ကျသော ကုန်ကြမ်းမှာ ကျွန်းသစ် (Tectona grandis) ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့ကျွန်းသည် ၎င်း၏ ရေစိုခံနိုင်မှု၊ ခြ၊ ပိုးမဝင်နိုင်မှု ဂုဏ်သတ္တိများကြောင့် ကမ္ဘာတွင် အကောင်းဆုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ သို့သော် မူရင်း သက်တမ်းရင့် ကျွန်းသစ်များ ရှားပါးလာသဖြင့် ထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်းများတွင် ကုန်ကျစရိတ် မြင့်တက်လာသည်။ မြန်မာအစိုးရသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဧပြီလမှစ၍ ကျွန်းသစ် အကိုင်းအခက် တင်ပို့ခြင်းကို ပိတ်ပင်ခဲ့ပြီး (သယံဇာတဝန်ကြီးဌာန ၂၀၁၄)၊ ၎င်းကြောင့် ပြည်တွင်း ဈေးကွက်တွင် တရားဝင် ကျွန်းသစ် ရရှိမှု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။

အုတ်ဘုရားများ၏ ကုန်ကြမ်းဖြစ်သော အုတ်နှင့် ထုံးသည် ဒေသတွင်း ထုတ်လုပ်နိုင်သဖြင့် ဈေးနှုန်း ပိုမို တည်ငြိမ်သည်။ ဤနေရာတွင် နှိုင်းယှဉ် အားသာချက် ပေါ်လွင်သည်။ သစ်သားကျောင်း ထိန်းသိမ်းရေးသည် ကျွန်းသစ် ဈေးကွက် အတက်အကျအပေါ် တိုက်ရိုက် မှီခိုနေသော်လည်း အုတ်ဘုရားများသည် ဒေသခံ ကုန်ကြမ်းဖြင့် ပြုပြင်နိုင်သဖြင့် ရေရှည်တွင် ကုန်ကျစရိတ် ကြိုတင် တွက်ချက်ရ ပိုမို လွယ်ကူသည်။

ထို့ကြောင့် ထိန်းသိမ်းရေး အစီအစဉ် ရေးဆွဲရာတွင် ကျွန်းသစ် ဝယ်ယူမှုကို ဈေးကွက် ကြိုတင် လေ့လာ၍ Forest Stewardship Council (FSC) အသိအမှတ်ပြု ရင်းမြစ်မှ ဝယ်ယူရန် အကြံပြုသည်။ ၎င်းသည် တရားဝင်မှု အာမခံချက် ပေးရုံသာမက ရေရှည် တည်တံ့ရေးကိုပါ ထောက်ပံ့သည်။

ရာသီဥတုနှင့် ငလျင်ဘေး အန္တရာယ် ဒေတာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာချက်

သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရားများ ပျက်စီးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများကို ဒေတာဖြင့် ခွဲခြမ်း လေ့လာသောအခါ၊ သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ် နှစ်မျိုးက ကွဲပြားသော သက်ရောက်မှု ရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ ပထမမှာ ငလျင်၊ ဒုတိယမှာ ရာသီဥတု ဆိုင်ရာ စိုထိုင်းဆနှင့် မိုးရေချိန် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ် သြဂုတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ချောက်မြို့အနီး အင်အား ၆.၈ ရစ်ချ်တာစကေး ငလျင်လှုပ်ခဲ့ပြီး (USGS ၂၀၁၆)၊ ဗဂန်ဒေသရှိ ရှေးဟောင်း အဆောက်အအုံ ၃၈၉ ခု ပျက်စီးခဲ့သည် (ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန ၂၀၁၆)။

ဤဒေတာက အရေးကြီးသော ပုံစံတစ်ခု ဖော်ပြသည်။ ငလျင်တွင် ပျက်စီးခဲ့သော အများစုမှာ အုတ်ဘုရားများ ဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် မြင့်မားသော အုတ်စေတီ ထွဋ်ဖျားများ ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ အုတ်နှင့် ထုံးသည် ဆွဲငင်အား (tensile stress) ကို ခံနိုင်ရည် နည်းသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် သစ်သားကျောင်းများ၏ သစ်သား ဖွဲ့စည်းပုံသည် ပျော့ပျောင်း၍ ငလျင် တုန်ခါမှုကို စုပ်ယူနိုင်သဖြင့် ငလျင်တွင် ပျက်စီးမှု နည်းသည်။

• အုတ်ဘုရားများ၏ အဓိက အန္တရာယ်။ ငလျင်၊ မိုးရေ စိမ့်ဝင်မှု၊ အုတ်ဆက် ထုံး ဆွေးမြေ့ခြင်း
• သစ်သားကျောင်းများ၏ အဓိက အန္တရာယ်။ မီးလောင်ခြင်း၊ ခြ၊ စိုထိုင်းဆ မြင့်မားမှုကြောင့် သစ်ဆွေးခြင်း

မြန်မာ မိုးလေဝသနှင့် ဇလဗေဒ ညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန ၂၀၁၉ အချက်အလက်အရ အထက်မြန်မာ အညာဒေသတွင် နှစ်စဉ် မိုးရေချိန် ၆၀၀ မှ ၈၀၀ မီလီမီတာ ခန့်သာ ရှိသော်လည်း ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုကြောင့် ရွာသွန်းပုံ ပြင်းထန်လာခြင်းသည် အုတ်ဘုရားများ၏ အုတ်ဆက်များကို ပိုမို မြန်ဆန်စွာ ဆွေးမြေ့စေသည်။ ထို့ကြောင့် ထိန်းသိမ်းရေး စီမံချက်များတွင် ဘေးအန္တရာယ် အမျိုးအစားကို အဆောက်အအုံ အလိုက် ခွဲခြား၍ ဦးစားပေး အစီအစဉ် ချမှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုတ်ဘုရားများတွင် ငလျင်ခံ ခိုင်ခံ့မှု မြှင့်တင်ခြင်းကို ဦးစားပေးပြီး၊ သစ်သားကျောင်းများတွင် မီးဘေး ကာကွယ်ရေးနှင့် ရေစိုခံ ဆေးသုတ်ခြင်းကို ဦးစားပေးသင့်သည်။

ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် အသိအမှတ်ပြုမှုနှင့် ဥပဒေ အကာအကွယ် ကွာခြားချက်

အုတ်ဘုရားများနှင့် သစ်သားကျောင်းများသည် ဥပဒေ အကာအကွယ် ရရှိမှု မတူညီပါ။ UNESCO က ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၆ ရက်တွင် Baku ၌ ကျင်းပသော ၄၃ ကြိမ်မြောက် အစည်းအဝေးတွင် ပုဂံကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် စာရင်းဝင်အဖြစ် တရားဝင် ကြေညာခဲ့သည် (UNESCO 2019)။ ဤစာရင်းဝင်မှုက အဓိကအားဖြင့် အုတ်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ဘုရားနှင့် ဂူဘုရားများကို ဦးစားပေး ထိန်းသိမ်းပေးခြင်း ဖြစ်သည်။

မြန်မာ့ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ အမျိုးသားပြတိုက်နှင့် စာကြည့်တိုက်ဦးစီးဌာန၏ မှတ်တမ်းအရ ပုဂံ အမွေအနှစ်ဇုန်အတွင်း ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ထားသော ရှေးဟောင်း အဆောက်အအုံ ၃,၅၀၀ ကျော် ရှိပြီး အများစုမှာ အုတ်တည်ဆောက်မှု ဖြစ်သည် (Department of Archaeology and National Museum 2019)။ ယင်းတို့သည် ၁၉၉၈ ခုနှစ် ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်း ပြင်ဆင်ခဲ့သော “ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် ဒေသများ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေး ဥပဒေ” အောက်တွင် တရားဝင် အကာအကွယ် ရရှိသည်။

သစ်သားကျောင်းများမှာမူ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း ပိုင်ဆိုင်မှု အောက်တွင် ရှိနေတတ်ပြီး အမွေအနှစ် ဇုန် ပြင်ပ၌ တည်ရှိနေသဖြင့် တူညီသော ဥပဒေ အကာအကွယ် မရရှိတတ်ပါ။ ICOMOS ၏ ၂၀၁၈ အကဲဖြတ်အစီရင်ခံစာက သစ်ဆောက်အဆောက်အအုံများသည် မီးဘေး၊ ပျက်စီးမှုနှင့် ဖျက်သိမ်းခြင်း အန္တရာယ် ပိုများကြောင်း ထောက်ပြထားသည် (ICOMOS 2018)။

ထို့ကြောင့် သစ်သားကျောင်းများကို ဒေသန္တရ အဆင့် မှတ်ပုံတင်စာရင်း သွင်းခြင်းနှင့် ဘုန်းကြီးကျောင်း ပိုင်ရှင်များနှင့် ပူးပေါင်း ထိန်းသိမ်းရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခြင်းသည် အရေးကြီးသော ဦးစားပေး လုပ်ငန်း ဖြစ်လာသည်။

လက်မှုပညာရှင် မွေးထုတ်ခြင်းနှင့် ကျွမ်းကျင်လုပ်သား ကုန်ကျစရိတ် နှိုင်းယှဉ်ချက်

သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရား ထိန်းသိမ်းရာတွင် လိုအပ်သော လက်မှုပညာရှင် အမျိုးအစားနှင့် လေ့ကျင့်ရေးကာလ လုံးဝ ကွဲပြားသည်။ သစ်သားအလှ ထွင်းထုလုပ်ငန်း (ပန်းပု) သည် ဆရာတစ်ဦးထံ တပည့်ခံ၍ ၅ နှစ်မှ ၈ နှစ်အထိ ကြာတတ်ကြောင်း မန္တလေး အနုပညာနှင့် စက်မှုလက်မှု ကျောင်း၏ ၂၀၂၂ မှတ်တမ်းတွင် ဖော်ပြထားသည် (Mandalay Technological University, Dept. of Traditional Arts 2022)။ အုတ်စီ၊ ထုံးဖော်လုပ်ငန်းမှာမူ ၂ နှစ်မှ ၃ နှစ်အတွင်း အခြေခံ ကျွမ်းကျင်မှု ရရှိနိုင်သည်။

လုပ်အားခ ကွာခြားချက်မှာ သိသာသည်။ ILO Myanmar ၏ ၂၀၂၃ လုပ်ခလစာ စစ်တမ်းအရ ရိုးရာ သစ်ထွင်းပညာရှင် တစ်ဦး၏ တစ်နေ့ လုပ်ခသည် ပျမ်းမျှ ၂၅,၀၀၀ ကျပ်မှ ၄၀,၀၀၀ ကျပ်အထိ ရှိပြီး၊ အုတ်စီ ကျွမ်းကျင်လုပ်သားမှာ ၁၂,၀၀၀ ကျပ်မှ ၁၈,၀၀၀ ကျပ်အကြား ဖြစ်သည် (ILO Myanmar 2023)။ ဤကွာဟမှုက သစ်သားကျောင်း ပြန်လည်ပြုပြင်ရေး စရိတ်ကို မြင့်တက်စေသော အဓိက အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။

ပြဿနာ အကြီးဆုံးမှာ ပညာ ဆက်ခံသူ ရှားပါးလာခြင်း ဖြစ်သည်။ UNESCO Bangkok ၏ ၂၀၂၁ အစီရင်ခံစာက မြန်မာတွင် ရိုးရာ သစ်ထွင်း ဆရာကြီး အရေအတွက် ဆယ်စုနှစ်နှစ်ခုအတွင်း သိသိသာသာ လျော့ကျခဲ့ကြောင်း သတိပေးထားသည် (UNESCO Bangkok 2021)။ ထို့ကြောင့် ထိန်းသိမ်းရေး စီမံကိန်းများတွင် တပည့်လေ့ကျင့်ရေး ဘတ်ဂျက် ထည့်သွင်းခြင်း၊ ဆရာကြီးများ၏ နည်းစနစ်ကို ဗီဒီယို မှတ်တမ်းတင်ခြင်းနှင့် အလုပ်ရုံ သင်တန်းများ ပုံမှန် ကျင်းပခြင်းတို့သည် အဆောက်အအုံ ပြုပြင်ခြင်းနှင့် တန်းတူ အရေးကြီးသော ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ဖြစ်လာသည်။

Related Reading

• မန္တလေး နန်းတော်နှင့် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ လမ်းညွှန်
• ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာ – မန္တလေးအဆောက်အအုံ ဒီဇိုင်းပုံစံ
• မန္တလေး နန်းတော် သမိုင်း – တည်ထောင်ခြင်းမှ ယနေ့အထိ
• မန္တလေး ရှေးဟောင်းနေရာများ ဝင်ကြေးနှင့် Zone Fee အညွှန်း
• မန္တလေး လည်ပတ်သင့်သော သမိုင်းဝင်နေရာ ၁၅ ခု
• မန္တလေး သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံများ – အပြည့်အစုံ လမ်းညွှန်
• မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရေး
• မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ၏ အချိန်ဇယား (၁၈၅၇-ယနေ့)
• မြေငလျင်ဒဏ်ခံ သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ ပြန်လည်ပြုပြင်ရာ အခက်အခဲများ

မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ (FAQ)

သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရား အဓိက ကွာခြားချက်က ဘာလဲ

အဓိက ကွာခြားချက် သုံးချက် ရှိသည်။ ပထမအချက်မှာ ပစ္စည်း ဖြစ်ပြီး၊ ကျောင်းကို ကျွန်းသားဖြင့်၊ ဘုရားကို အုတ်နှင့် ကျောက်ဖြင့် ဆောက်သည်။ ဒုတိယအချက်မှာ ရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်ကာ၊ ကျောင်းသည် ဘုန်းတော်ကြီးများ နေထိုင် ကျင့်ကြံရာ နေရာ ဖြစ်ပြီး၊ ဘုရားသည် ဓာတ်တော် ထိန်းသိမ်းသော အထိမ်းအမှတ် ဖြစ်သည်။ တတိယအချက်မှာ ကြာရှည်ခံမှု ဖြစ်သည်။ သစ်သားကျောင်းသည် မီးနှင့် ခြ ဒဏ်ကြောင့် ပျက်စီးလွယ်သော်လည်း၊ အုတ်ဘုရားသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ တည်တံ့နိုင်သည်။ ဤကွာခြားချက်များသည် မြန်မာ့ ဗိသုကာ၏ အခြေခံ မူဝါဒကို ထင်ဟပ်စေသည်။

ဘာကြောင့် သစ်သားကျောင်းတွေ ပိုပျက်စီးလွယ်တာလဲ

ကျွန်းသားသည် ခိုင်ခံ့သော်လည်း သဘာဝ ပစ္စည်း ဖြစ်သောကြောင့် မီးလောင်ခြင်း၊ ခြစားခြင်း၊ စိုထိုင်းဆ ကြောင့် ဆွေးမြေ့ခြင်းနှင့် ရာသီဥတု ဒဏ်ကို ခံရသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ မန္တလေးရှိ သစ်သားအဆောက်အအုံ အများအပြားသည် မီးဘေးနှင့် စစ်ဘေးကြောင့် ပျက်စီးခဲ့သည်။ ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်က အတုမရှိ ကျောင်းတော်ကြီး မီးလောင်ခြင်းနှင့်၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ်က နန်းတော်အတွင်း သစ်သားဆောင်များ ပျက်စီးခြင်းတို့သည် ဥပမာ ကောင်းများ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ရွှေနန်းတော်ကျောင်းကို နန်းတော်ပြင်ပသို့ ရွှေ့ထားခြင်းကြောင့်သာ ယနေ့တိုင် ကျန်ရစ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုံမှန် ပြုပြင် ထိန်းသိမ်းမှု မရှိပါက သစ်သားကျောင်းများ ကြာရှည်စွာ မတည်တံ့နိုင်ပါ။

ရွှေနန်းတော်ကျောင်းက ဘာကြောင့် အထူးခြားဆုံးလဲ

ရွှေနန်းတော်ကျောင်းသည် မန္တလေးနန်းတော်၏ မူရင်း သစ်သားအဆောက်အအုံများထဲမှ ယနေ့တိုင် ကျန်ရစ်နေသော တစ်ခုတည်းသော အဆောက်အအုံ ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် စစ်ဘေးတွင် နန်းတော်အတွင်းရှိ အခြား သစ်သားဆောင်များ မီးလောင် ပျက်စီးခဲ့သော်လည်း၊ ဤကျောင်းကို ၁၈၈၀ ခန့်က နန်းတော်ပြင်ပသို့ ရွှေ့ပြောင်းထားသဖြင့် ကံကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ မူလက မင်းတုန်းမင်း၏ နန်းတွင်း အိပ်ဆောင်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ နက်နဲ ထူးကဲသော သစ်သားပန်းပု အလှအပများကြောင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် နန်းတွင်း ဗိသုကာ၏ မူရင်း ပုံစံကို မျက်မြင် လေ့လာနိုင်သော တစ်ခုတည်းသော နေရာ ဖြစ်နေသည်။

ကုသိုလ်တော်ဘုရားကို ဘာကြောင့် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ် လို့ခေါ်တာလဲ

ကုသိုလ်တော်ဘုရားကို မင်းတုန်းမင်းက ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး၊ ဗဟို စေတီတော်ကြီးကို ဝန်းရံလျက် ကျောက်စာ ၇၂၉ ချပ်ကို ထားရှိသည်။ ကျောက်စာ တစ်ချပ်စီကို ဖြူဖွေးသော ကျောက်ဂူ တစ်ဆောင်စီဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားပြီး၊ ၎င်းတို့ပေါ်တွင် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ပိဋကတ် သုံးပုံ စာပေကို ထွင်းထု ရေးသားထားသည်။ ဤကျောက်စာ အားလုံးကို စာအုပ်တစ်အုပ်၏ စာမျက်နှာများ အဖြစ် တွက်ဆလျှင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး စာအုပ် ဖြစ်လာသောကြောင့် ထိုအမည်ဖြင့် ကမ္ဘာက သိကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် သာသနာ စာပေကို ထာဝရ ထိန်းသိမ်းရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော ထူးခြားသည့် အောင်မြင်မှု ဖြစ်သည်။

အုတ်ဘုရားတွေကို ဘာပစ္စည်းတွေနဲ့ ဆောက်တာလဲ

အုတ်ဘုရားများကို အဓိကအားဖြင့် မီးဖုတ်အုတ်များဖြင့် တည်ဆောက်သည်။ အုတ်များကို ထုံးနှင့် သဲ ရောစပ်ထားသော အင်္ဂတေ ကော်ဖြင့် ဆက်စပ် စီခြင်းဖြင့် ခိုင်ခံ့သော အလုံပိတ် ကိုယ်ထည်ကို ဖန်တီးသည်။ အပြင်ဘက် မျက်နှာပြင်ကို ထုံးအင်္ဂတေဖြင့် ချောမွေ့အောင် လိမ်းကျံပြီး၊ ပန်းပု အလှများ ထွင်းထု၊ အချို့ကို ရွှေသကာ ကပ်ခြင်း သို့မဟုတ် အဖြူရောင် ဖြူဖွေးအောင် သုတ်လိမ်းသည်။ ကုသိုလ်တော်ကဲ့သို့ ဘုရားများတွင် စာဂျင်တောင်မှ ထွက်ရှိသော ကျောက်ဖြူပြားများကိုလည်း အသုံးပြုသည်။ ဤပစ္စည်းများသည် မီးနှင့် ခြ ဒဏ်ကို ခံနိုင်သဖြင့်၊ ပုံမှန် ထိန်းသိမ်းမှုဖြင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ တည်တံ့နိုင်သည်။

ဒီအဆောက်အအုံတွေဟာ UNESCO ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် စာရင်းမှာ ပါသလား

လက်ရှိအခြေအနေတွင် မန္တလေးဒေသရှိ ရှေးဟောင်း မြို့တော်များနှင့် ဘာသာရေး အဆောက်အအုံများသည် UNESCO ၏ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ယာယီစာရင်း (Tentative List) တွင် မြန်မာနိုင်ငံက တင်သွင်းထားသော အရာများ အနက် ပါဝင်နေသည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ပျူမြို့ဟောင်းများကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်အဖြစ် ၂၀၁၄ ခုနှစ်က မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သော်လည်း၊ မန္တလေး အဆောက်အအုံ အများစုမှာ အပြီးသတ် စာရင်းဝင်ခြင်း မရှိသေးပါ။ နောက်ဆုံး အခြေအနေကို UNESCO ၏ တရားဝင် ဝက်ဘ်ဆိုက်တွင် စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဒေသခံ ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာနက ဤနေရာများကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းနေဆဲ ဖြစ်သည်။

ဤအဆောက်အအုံများကို လည်ပတ်ဖို့ အကောင်းဆုံး အချိန်က ဘယ်အချိန်လဲ

မန္တလေးသို့ လာရောက် လည်ပတ်ရန် အကောင်းဆုံး အချိန်မှာ နိုဝင်ဘာမှ ဖေဖော်ဝါရီအထိ ဆောင်းရာသီ ဖြစ်သည်။ ထိုကာလတွင် ရာသီဥတု သာယာ အေးမြပြီး၊ သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရားများကို လမ်းလျှောက် လေ့လာရန် သက်တောင့်သက်သာ ဖြစ်စေသည်။ မွန်းတည့်ချိန် နေပူ ပြင်းသဖြင့်၊ နံနက်စောစော သို့မဟုတ် ညနေပိုင်းတွင် သွားရောက်ခြင်းက အကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် ကုသိုလ်တော်ဘုရား၏ ကျောက်စာ ကျောက်ဂူ အတန်းများကို ညနေခင်း ရွှေရောင် နေရောင်အောက်တွင် ကြည့်ရှုခြင်းက အလှဆုံး ဖြစ်သည်။ ဘုရားကျောင်းများသို့ ဝင်ရောက်ရာတွင် ဖိနပ် ချွတ်ရန်နှင့် သင့်လျော်သော ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ရှိရန် လိုအပ်သည်ကို သတိပြုပါ။

အကိုးအကား အရင်းအမြစ်များ

• Shwenandaw Monastery – ရွှေနန်းတော်ကျောင်း သမိုင်းနှင့် သစ်သားဗိသုကာ အချက်အလက် (Wikipedia, အင်္ဂလိပ်ဘာသာ) – https://en.wikipedia.org/wiki/Shwenandaw_Monastery
• Kuthodaw Pagoda – ကုသိုလ်တော်ဘုရားနှင့် ကျောက်စာ ၇၂၉ ချပ် အချက်အလက် (Wikipedia, အင်္ဂလိပ်ဘာသာ) – https://en.wikipedia.org/wiki/Kuthodaw_Pagoda
• Atumashi Monastery – အတုမရှိကျောင်းတော်ကြီး သမိုင်းကြောင်း (Wikipedia, အင်္ဂလိပ်ဘာသာ) – https://en.wikipedia.org/wiki/Atumashi_Monastery
• Mandalay – မန္တလေးမြို့ တည်ထောင်ခြင်းနှင့် သမိုင်း အကျဉ်းချုပ် (Britannica) – https://www.britannica.com/place/Mandalay
• UNESCO World Heritage, Myanmar – မြန်မာနိုင်ငံ၏ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နှင့် ယာယီစာရင်း (UNESCO) – https://whc.unesco.org/en/statesparties/mm

မန္တလေးမြို့၏ ရိုးရာလက်မှုပညာများ – ကြေးထည်၊ ပန်းထိမ်နှင့် ကျောက်စိမ်း