မြေငလျင်ဒဏ်ခံ သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ ပြန်လည်ပြုပြင်ရာ အခက်အခဲများ

၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်နေ့ မွန်းတည့်ချိန်ခန့်တွင် မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းကြားရှိ စစ်ကိုင်းပြတ်ရွေ့ (Sagaing Fault) ပေါ်တွင် အင်အား ၇ ဒသမ ၇ ရှိ မြေငလျင်ကြီး လှုပ်ခတ်ခဲ့ရာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ၁၉၁၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း အပြင်းထန်ဆုံး ငလျင်ဖြစ်ခဲ့ကြောင်း United States Geological Survey (USGS) က မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ထိုငလျင်ကြောင့် သေဆုံးသူ ၃,၇၀၀ ကျော်ရှိခဲ့ပြီး မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ ဆယ်စုနှစ်များစွာ သက်တမ်းရှိ သမိုင်းဝင်ဘုရား၊ ကျောင်းနှင့် နန်းတော်အဆောက်အအုံ ရာနှင့်ချီ၍ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် ထိုသို့ ငလျင်ဒဏ်ခံ ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများကို ပြန်လည်ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရာတွင် ကြုံတွေ့ရသော နည်းပညာ၊ ပစ္စည်း၊ ရန်ပုံငွေနှင့် မူဝါဒဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကို အသေးစိတ် တင်ပြသွားမည် ဖြစ်သည်။

သာမန် ခေတ်သစ်အဆောက်အအုံတစ်ခုကို ပြန်ဆောက်ခြင်းနှင့် မတူ�’ဘဲ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်လက်ရာ သစ်သားကျောင်းတစ်ဆောင် သို့မဟုတ် အုတ်စေတီတစ်ဆူကို ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်းသည် မူရင်းအနုပညာတန်ဖိုး၊ သမိုင်းအထောက်အထားနှင့် ဘာသာရေးအလေးအနက်ထားမှုတို့ကိုပါ ထိန်းသိမ်းရမည့် ရှုပ်ထွေးသော လုပ်ငန်းတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကြောင့်ပင် ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေး ပညာရှင်များက မြေငလျင်လွန် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကို နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်နိုင်သော လုပ်ငန်းတစ်ရပ်အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။

၂၀၂၅ မတ်လ မြေငလျင်နှင့် မန္တလေးဒေသ အမွေအနှစ်များ ပျက်စီးမှု

ဤငလျင်၏ ဗဟိုချက်သည် စစ်ကိုင်းမြို့အနီး မြေအောက် ၁၀ ကီလိုမီတာခန့်တွင် တည်ရှိပြီး၊ ပထမငလျင်ပြီးနောက် မိနစ်အနည်းငယ်အကြာတွင် အင်အား ၆ ဒသမ ၇ ခန့်ရှိ နောက်ဆက်တွဲငလျင် တစ်ကြိမ် ထပ်မံလှုပ်ခတ်ခဲ့ကြောင်း USGS ၏ မှတ်တမ်းများက ဖော်ပြသည်။ စစ်ကိုင်းပြတ်ရွေ့သည် မြန်မာအလယ်ပိုင်းကို မြောက်မှတောင်သို့ ဖြတ်သန်းသွားသော တက်ကြွသည့် ပြတ်ရွေ့ကြီးဖြစ်ပြီး၊ မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝနှင့် မင်းကွန်းကဲ့သို့ သမိုင်းဝင်မြို့ဟောင်းများ ဤပြတ်ရွေ့၏ အနီးတွင် တည်ရှိနေသည်။

United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs (UN OCHA) ၏ အစီရင်ခံစာများအရ ဤငလျင်ကြောင့် လူပေါင်း သုံးသန်းကျော် ထိခိုက်ခံစားခဲ့ရပြီး၊ နေအိမ်၊ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံနှင့် ကျောင်းပေါင်း ထောင်ချီ၍ ပြိုကျ၊ အက်ကွဲခဲ့သည်။ မန္တလေးမြို့လယ်ရှိ နန်းတော်ရိုး တံတိုင်းအချို့၊ မျှော်စင်များနှင့် ရှေးဟောင်းဘုရားကျောင်းများသည် ဤငလျင်ဒဏ်ကို ပြင်းထန်စွာ ခံခဲ့ရသည်။ မန္တလေး နန်းတော်၏ နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းကို လေ့လာလိုပါက ကျွန်ုပ်တို့၏ မန္တလေး နန်းတော် သမိုင်း ဆောင်းပါးတွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

အောက်ပါဇယားတွင် ထင်ရှားသော ပျက်စီးမှုအချို့ကို ရင်းမြစ်များနှင့်အတူ စုစည်းဖော်ပြထားသည်။ ဤစာရင်းသည် ပြည့်စုံသော စာရင်းမဟုတ်ဘဲ၊ နိုင်ငံတကာ မီဒီယာနှင့် အဖွဲ့အစည်းများ၏ ထုတ်ပြန်ချက်များတွင် အများဆုံး ဖော်ပြခံရသော အဆောက်အအုံများကိုသာ ရွေးချယ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

မြေငလျင်ဒဏ်ခံ ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများကို ပြုပြင်ရန် ဘာကြောင့် ပိုခက်ခဲသနည်း

ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများ၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံသည် ခေတ်သစ် ကွန်ကရစ်အဆောက်အအုံများနှင့် လုံးဝကွဲပြားသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် အုတ်ဘုရားများကို သံချောင်းပါသော ကွန်ကရစ်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ အုတ်ခဲကို ထုံးနှင့် ဂ မ်းကဲ့သို့ ရိုးရာ ဆက်စပ်ပစ္စည်းများဖြင့် စီနယ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနည်းပညာက အလျားလိုက်လှုပ်ခါမှုကို ခံနိုင်ရည်နည်းသောကြောင့်၊ ငလျင်လှုပ်ချိန်တွင် အက်ကြောင်းများ မြန်ဆန်စွာ ပေါ်ထွက်လာတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် ပြန်လည်ပြုပြင်ရာတွင်လည်း မူရင်းပစ္စည်းနှင့် ကိုက်ညီသော နည်းလမ်းကိုသာ သုံးရန် လိုအပ်လာသည်။

သစ်သားကျောင်းများမှာမူ ကွဲပြားသော စိန်ခေါ်မှုရှိသည်။ ရွှေနန်းတော်ကျောင်းကဲ့သို့ ကျွန်းသားလက်ရာများသည် ဆယ်စုနှစ်များစွာ ကြာသည့်အခါ သစ်သားအတွင်း တွန့်လိမ်ခြင်း၊ ပိုးထိုးခြင်းနှင့် စိုထိုင်းဆဒဏ် ခံထားရပြီးဖြစ်ရာ၊ ငလျင်လှုပ်ခါမှုက ထိုအားနည်းချက်များကို ပိုမိုဆိုးရွားစေသည်။ သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရားတို့၏ တည်ဆောက်ပုံ ကွာခြားချက်ကို နားလည်ထားပါက ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေး ဆုံးဖြတ်ချက်များ ပိုမိုရှင်းလင်းလာသည်။ ဤအကြောင်းအရာကို သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရား နှိုင်းယှဉ်ချက် ဆောင်းပါးတွင် ဆက်လက်လေ့လာနိုင်သည်။

နောက်ထပ် အရေးကြီးသော အချက်တစ်ခုမှာ အထောက်အထား မှတ်တမ်းနည်းပါးမှု ဖြစ်သည်။ ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံ အများစုတွင် မူလ ဗိသုကာဒီဇိုင်း၊ တိုင်းတာချက်နှင့် ပစ္စည်းအသေးစိတ်ကို မှတ်တမ်းတင်ထားသော အင်ဂျင်နီယာ ဆွဲကွက်များ မရှိချေ။ ဤအခြေအနေက ပြန်လည်တည်ဆောက်ရာတွင် မူရင်းပုံစံအတိုင်း ပြန်လည်ဖန်တီးနိုင်ရန် အလွန်ခက်ခဲစေသည်။

ပြန်လည်ပြုပြင်ရာတွင် ကြုံတွေ့ရသော အဓိက အခက်အခဲ ခုနစ်ရပ်

ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေး ပညာရှင်များ၊ ICOMOS ကဲ့သို့ နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဒေသခံ ဘုရားဂေါပကအဖွဲ့များ၏ အတွေ့အကြုံများကို ခြုံငုံကြည့်ပါက၊ ငလျင်လွန် အမွေအနှစ် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးတွင် ထပ်ခါတလဲလဲ ပေါ်ပေါက်နေသော အခက်အခဲ ခုနစ်ရပ်ကို တွေ့ရသည်။ အောက်ပါဇယားက ထို အခက်အခဲများကို အကျဉ်းချုပ် ဖော်ပြထားသည်။

ဤအခက်အခဲများသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဆက်စပ်နေသည်ကို သတိပြုသင့်သည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ရန်ပုံငွေ မလုံလောက်သောအခါ ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များကို ရေရှည်ငှားရမ်းနိုင်ခြင်း မရှိဘဲ၊ ထိုအခြေအနေက ရိုးရာလက်မှုပညာ ဆက်ခံသူ ပိုမိုနည်းပါးလာစေသည်။ ထို့အပြင် မိုးရာသီ မတိုင်မီ ယာယီကာကွယ်မှု မပြုနိုင်ပါက အဆောက်အအုံ၏ ပျက်စီးမှုသည် ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာကာ၊ နောင်တွင် ပြုပြင်ရန် ကုန်ကျစရိတ်ပါ မြင့်တက်လာသည်။

ရိုးရာ တည်ဆောက်ပစ္စည်းနှင့် ကျွမ်းကျင်လက်မှုပညာရှင် ရှားပါးမှု

ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာလက်ရာများကို ပြန်လည်ဖန်တီးရန်အတွက် မှန်ကန်သော ပစ္စည်း လိုအပ်သည်။ သစ်သားကျောင်းများတွင် သုံးသော ကျွန်းသားမှာ ဆယ်စုနှစ်များစွာ အရိပ်အောက်တွင် ခြောက်သွေ့စေထားသော သက်တမ်းရင့် ကျွန်းသား ဖြစ်ရန်လိုပြီး၊ ယနေ့ဈေးကွက်တွင် ထိုအရည်အသွေးမျိုး ရရှိရန် ခက်ခဲလာသည်။ ရိုးရာအုတ်ခဲများသည်လည်း ခေတ်ပေါ်အုတ်ထက် အရွယ်အစားနှင့် ဖုတ်နည်း ကွာခြားသဖြင့်၊ မူရင်းနှင့် ကိုက်ညီစေရန် အထူးပြုလုပ်ရသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာဒီဇိုင်းပုံစံ၏ ထူးခြားချက်များကို ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာ ဆောင်းပါး တွင် အသေးစိတ် ဖော်ပြထားသည်။

ပစ္စည်းထက် ပိုအရေးကြီးသည်မှာ လူသား အရင်းအမြစ် ဖြစ်သည်။ ရွှေချလက်ရာ၊ ထုံးပန်းထွင်းလက်ရာ၊ ဖန်ခွက်စီခြယ်လက်ရာနှင့် သစ်သားပန်းပုလက်ရာ စသည့် ရိုးရာအတတ်ပညာများကို တတ်ကျွမ်းသူ ဆရာသမားများ နှစ်စဉ် လျော့နည်းလာနေသည်။ ဤလက်မှုပညာများသည် မျိုးဆက်တစ်ခုမှ နောက်တစ်ခုသို့ လက်ဆင့်ကမ်း သင်ကြားပေးရသော အတတ်များဖြစ်ရာ၊ တစ်ဆက်တည်း ပြတ်တောက်သွားပါက ပြန်လည်ရှင်သန်စေရန် ဆယ်စုနှစ်များစွာ ကြာနိုင်သည်။ မန္တလေး၏ ရိုးရာ ပန်းထိမ်နှင့် ပန်းပုလက်မှုပညာ အခြေအနေကို မန္တလေး လက်မှုပစ္စည်း သမိုင်းကြောင်း ဆောင်းပါးတွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

ဤပညာရှင်ရှားပါးမှုကို ဖြေရှင်းရန် နည်းလမ်းတစ်ခုမှာ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်းတွင်ပင် လက်တွေ့သင်တန်းများ ထည့်သွင်းပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆရာသမားကြီးများနှင့်အတူ လက်တွေ့လုပ်ကိုင်ရင်း သင်ယူသော လူငယ်တပည့်များ မွေးထုတ်ခြင်းက အမွေအနှစ်ကိုလည်း ထိန်းသိမ်းပြီး၊ လက်မှုပညာကိုလည်း ဆက်လက်ရှင်သန်စေသည်။

မြေငလျင်ခံနိုင်ရည် ပြုပြင်ခြင်းနှင့် မူရင်းအစစ်အမှန် ထိန်းသိမ်းရေး ဆန့်ကျင်ဘက်

ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေး လောကတွင် အငြင်းပွားဖွယ်အရှိဆုံး ကိစ္စရပ်တစ်ခုမှာ အဆောက်အအုံကို ငလျင်ဒဏ်ခံနိုင်အောင် ခိုင်ခံ့စေသင့်သလား၊ သို့မဟုတ် မူရင်းအတိုင်း တိတိကျကျ ထိန်းသိမ်းသင့်သလားဆိုသည့် မေးခွန်း ဖြစ်သည်။ ICOMOS ၏ Venice Charter (၁၉၆၄) နှင့် Nara Document on Authenticity (၁၉၉၄) ကဲ့သို့ နိုင်ငံတကာ စံနှုန်းများက မူရင်းပစ္စည်းနှင့် အစစ်အမှန်တန်ဖိုးကို အလေးထားရန် ညွှန်ကြားထားသော်လည်း၊ လူသားဘေးအန္တရာယ် ကင်းရှင်းရေးအတွက် တချို့သော ခိုင်ခံ့အောင်ပြုပြင်မှု (retrofit) သည်လည်း မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။

ဤနေရာတွင် ပညာရှင်များက ချဉ်းကပ်နည်း သုံးမျိုးကို ချိန်ဆ အသုံးပြုကြသည်။ အောက်ပါဇယားက ထို ချဉ်းကပ်နည်းသုံးမျိုး၏ အားသာချက်နှင့် အားနည်းချက်များကို နှိုင်းယှဉ်ပြထားသည်။

လက်တွေ့တွင် ပညာရှင်အများစုသည် အဆောက်အအုံ၏ အရေးပါမှု၊ ပျက်စီးမှုအတိုင်းအတာနှင့် ရရှိနိုင်သော ရန်ပုံငွေအပေါ် မူတည်၍ ဤနည်းသုံးမျိုးကို ပေါင်းစပ် အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ချက်ချင်း ပြုပြင်ရန် မဖြစ်နိုင်သေးသော အဆောက်အအုံကို ဦးစွာ တည်ငြိမ်အောင် ထိန်းသိမ်းထားပြီးမှ၊ ရန်ပုံငွေ လုံလောက်လာသောအခါ မူရင်းအတိုင်း ပြန်လည် ပြုပြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြေငလျင်မလာမီကပင် ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရေး အစီအမံများ မည်သို့ လုပ်ဆောင်သင့်သည်ကို သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရေး ဆောင်းပါးတွင် အသေးစိတ် ဖော်ပြထားသည်။

ကုန်ကျစရိတ်၊ ရန်ပုံငွေနှင့် နိုင်ငံတကာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု

အမွေအနှစ် ပြန်လည်ထူထောင်ရေး၏ အကြီးမားဆုံး အတားအဆီးမှာ ရန်ပုံငွေ ဖြစ်သည်။ UNESCO က ၂၀၂၅ ငလျင်အပြီးတွင် မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များ ထိခိုက်မှုအတွက် စိုးရိမ်ကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး၊ ပျက်စီးမှု အကဲဖြတ်ရန်နှင့် အရေးပေါ် တည်ငြိမ်အောင်ထိန်းသိမ်းရန် ကူညီမည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။ သို့သော် နိုင်ငံရေး အခြေအနေနှင့် နိုင်ငံတကာ ပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် ရန်ပုံငွေ စီးဆင်းမှုသည် ရှုပ်ထွေးနေဆဲ ဖြစ်သည်။

ကုန်ကျစရိတ်ကို တိကျစွာ ခန့်မှန်းရန် ခက်ခဲသော်လည်း၊ အဆောက်အအုံ အမျိုးအစားအလိုက် လုပ်ငန်းကြာချိန်နှင့် ကုန်ကျမှု ကွာခြားပုံကို ယေဘုယျအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားနိုင်သည်။ ဤကိန်းဂဏန်းများသည် ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်းများ၏ ယေဘုယျ သဘောသဘာဝကို ဖော်ပြသော ခန့်မှန်းချက်များသာ ဖြစ်ပြီး၊ အဆောက်အအုံ တစ်ခုစီ၏ အခြေအနေပေါ် မူတည်၍ ပြောင်းလဲနိုင်သည်။

နိုင်ငံတကာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတွင် UNESCO အပြင်၊ World Monuments Fund ကဲ့သို့ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဒေသတွင်း ဘုရားအသင်းအဖွဲ့များက အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ကြသည်။ ပြည်တွင်း ဂေါပကအဖွဲ့များ၊ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် ဒေသခံ စေတနာရှင်များ၏ လှူဒါန်းမှုသည်လည်း များစွာ အထောက်အကူ ပြုသည်။ သို့သော် ဤလှူဒါန်းမှုများကို စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲနိုင်ရန်နှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ ညွှန်ကြားမှုဖြင့် ပေါင်းစပ်နိုင်ရန် လိုအပ်သည်။

ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်းစဉ် အဆင့်ဆင့်

မြေငလျင်ဒဏ်ခံ အဆောက်အအုံတစ်ခုကို ပြန်လည်ပြုပြင်ရာတွင် စနစ်တကျ အဆင့်လိုက် ဆောင်ရွက်ရန် လိုအပ်သည်။ အလျင်စလို ပြုပြင်ခြင်းသည် မူရင်းတန်ဖိုးကို ထိခိုက်စေနိုင်သလို၊ နောင်ငလျင်ဒဏ်ကိုလည်း ပြန်လည်ခံနိုင်ရည် မရှိစေနိုင်ပါ။ အောက်ပါ အဆင့်များသည် ICOMOS နှင့် UNESCO ၏ ယေဘုယျ လမ်းညွှန်ချက်များနှင့် ကိုက်ညီသော လုပ်ငန်းစဉ်ကို ဖော်ပြသည်။

1. အရေးပေါ် ဘေးကင်းအောင် ဆောင်ရွက်ခြင်းနှင့် ယာယီ ထောက်ကူပင့်တိုင်များ တပ်ဆင်ခြင်း
2. ပျက်စီးမှု အသေးစိတ်ကို ဓာတ်ပုံ၊ ဆွဲကွက်နှင့် နည်းပညာဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း
3. မူရင်း ပစ္စည်းနှင့် တည်ဆောက်နည်းကို သုတေသနပြု၍ စိစစ်ခြင်း
4. ပြုပြင်ရေး ချဉ်းကပ်နည်း (ပြန်ဆောက်/ခိုင်ခံ့စေ/တည်ငြိမ်စေ) ကို ရွေးချယ်ဆုံးဖြတ်ခြင်း
5. ကျွမ်းကျင် ပညာရှင်နှင့် ရိုးရာ လက်မှုသမားများဖြင့် အဆင့်လိုက် ပြုပြင်ခြင်း
6. ပြုပြင်ပြီးနောက် ပုံမှန် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးပြီး ထိန်းသိမ်းခြင်း

ဤလုပ်ငန်းစဉ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း အဆင့်သည် အလွန်အရေးပါသည်။ မူရင်းအဆောက်အအုံ မည်သို့ ရှိခဲ့သည်ကို တိကျစွာ မှတ်တမ်းတင်ထားမှသာ၊ နောင်တွင် မှန်ကန်စွာ ပြန်လည်ဖန်တီးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် 3D ဖန်စကင်နှင့် ဒရုန်းဓာတ်ပုံ နည်းပညာများက ဤမှတ်တမ်းတင်ခြင်း လုပ်ငန်းကို ပိုမိုတိကျ၊ မြန်ဆန်စေသည်။ မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ၏ တည်ဆောက်ခဲ့သည့် အချိန်ဇယားကို သိရှိလိုပါက အဆောက်အအုံများ၏ အချိန်ဇယား ဆောင်းပါးတွင် ကြည့်ရှုနိုင်ပါသည်။

နောက်ဆုံးအဆင့်ဖြစ်သော ရေရှည် ထိန်းသိမ်းခြင်းကိုလည်း မမေ့သင့်ပါ။ ပြုပြင်ပြီးသော အဆောက်အအုံကို ပုံမှန် စစ်ဆေးခြင်း၊ ရေစိမ့်ဝင်မှု ကာကွယ်ခြင်းနှင့် ပိုးမွှားကာကွယ်ခြင်းတို့ မပြုလုပ်ပါက၊ နှစ်အနည်းငယ်အတွင်း ပြဿနာများ ပြန်လည်ပေါ်ပေါက်လာနိုင်သည်။ ထိန်းသိမ်းခြင်းသည် တစ်ကြိမ်တည်း လုပ်ဆောင်ရသော လုပ်ငန်း မဟုတ်ဘဲ၊ မျိုးဆက်များစွာ ဆက်လက် ဆောင်ရွက်ရမည့် တာဝန်တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။

မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ (FAQ)

၂၀၂၅ မြေငလျင်သည် မည်မျှ ပြင်းထန်ပြီး ဘယ်အချိန်က ဖြစ်ခဲ့သနည်း

၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၈ ရက် မွန်းတည့်ချိန်ခန့်တွင် မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းကြားရှိ စစ်ကိုင်းပြတ်ရွေ့ပေါ်တွင် အင်အား ၇ ဒသမ ၇ ရှိ မြေငလျင်ကြီး လှုပ်ခတ်ခဲ့ပြီး၊ မိနစ်အနည်းငယ်အကြာတွင် အင်အား ၆ ဒသမ ၇ ခန့်ရှိ နောက်ဆက်တွဲငလျင် တစ်ကြိမ် ထပ်မံလှုပ်ခဲ့ကြောင်း USGS က ဖော်ပြသည်။ ဤငလျင်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၌ ၁၉၁၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း အပြင်းထန်ဆုံး ငလျင်ဖြစ်ပြီး၊ မြေအောက် ၁၀ ကီလိုမီတာခန့်တွင် ဗဟိုချက် တည်ရှိခဲ့သည်။ မြို့လယ်ကောင်နှင့် နီးကပ်စွာ၊ မြေတိမ်တိမ်တွင် လှုပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ပျက်စီးမှု အလွန်ကြီးမားခဲ့သည်။

ဘာကြောင့် ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများကို ပြန်ပြုပြင်ရတာ ကြာတာလဲ

ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများကို ပြုပြင်ရာတွင် ခေတ်သစ် တည်ဆောက်ပစ္စည်းများကို သုံး၍ မရဘဲ၊ မူရင်းနှင့် ကိုက်ညီသော သက်တမ်းရင့်ကျွန်းသား၊ ရိုးရာအုတ်နှင့် ထုံးကဲ့သို့ ပစ္စည်းများ လိုအပ်သည်။ ထို့အပြင် ရွှေချ၊ ပန်းပုနှင့် ထုံးပန်း လက်ရာများကို ပြန်ဖန်တီးနိုင်သော ကျွမ်းကျင်လက်မှုပညာရှင်များ ရှားပါးနေသည်။ မူရင်းဗိသုကာဒီဇိုင်း မှတ်တမ်းများ မပြည့်စုံမှု၊ ရန်ပုံငွေ ကန့်သတ်ချက်နှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်များ ရှုပ်ထွေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်လာသောအခါ၊ အဆောက်အအုံ တစ်ခုကို ပြုပြင်ရန် နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာတတ်သည်။

မြေငလျင်ခံနိုင်အောင် ပြုပြင်ခြင်းက မူရင်းတန်ဖိုးကို ထိခိုက်စေသလား

တချို့သော ခိုင်ခံ့အောင်ပြုပြင်မှုများသည် ခေတ်ပေါ်ပစ္စည်း ထင်ပေါ်စေနိုင်ပြီး၊ မူရင်းအစစ်အမှန်တန်ဖိုးကို အနည်းငယ် ထိခိုက်စေနိုင်သည်ဟု ပညာရှင်များက ထောက်ပြသည်။ သို့သော် လူသားဘေးကင်းရေးနှင့် နောင်ငလျင်ဒဏ် ခံနိုင်ရည်အတွက် တချို့သော retrofit သည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။ ICOMOS ၏ Venice Charter နှင့် Nara Document on Authenticity ကဲ့သို့ စံနှုန်းများက ဤနှစ်ခုကြား ဟန်ချက်ညီအောင် ချဉ်းကပ်ရန် ညွှန်ကြားထားသည်။ လက်တွေ့တွင် ပညာရှင်များက မြင်သာသော ပြောင်းလဲမှု အနည်းဆုံးဖြစ်ပြီး၊ ပြန်ဖျက်နိုင်သော နည်းလမ်းများကို ဦးစားပေး ရွေးချယ်လေ့ရှိသည်။

ဘယ် အဆောက်အအုံတွေ အများဆုံး ထိခိုက်ခဲ့သလဲ

မန္တလေးဒေသတွင် မန္တလေး နန်းတော်၏ တံတိုင်းအချို့နှင့် မျှော်စင်များ၊ အင်းဝရှိ မဟာအောင်မြေဘုံစံ (မယ်နုအုတ်ကျောင်း)၊ စစ်ကိုင်းတောင်ပေါ်ရှိ စေတီများနှင့် မင်းကွန်း ပုထိုးတော်ကြီးတို့ ထင်ရှားစွာ ထိခိုက်ခဲ့သည်ဟု UNESCO နှင့် UN OCHA ၏ အစီရင်ခံစာများက ဖော်ပြသည်။ အထူးသဖြင့် မင်းကွန်း ပုထိုးတော်ကြီးတွင် ၁၈၃၉ ခုနှစ် ငလျင်ကြောင့် ရှိနှင့်ပြီးသား အက်ကြောင်းများ ပိုမိုကျယ်ပြန့်သွားခဲ့သည်။ ဤစာရင်းသည် ပြည့်စုံသော စာရင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ဒေသအနှံ့ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံ ထောင်ချီ၍ ထိခိုက်ခဲ့သည်။

ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် ရန်ပုံငွေ ဘယ်ကရသလဲ

ရန်ပုံငွေသည် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများ၊ ပြည်တွင်း ဘုရားဂေါပကအဖွဲ့များနှင့် ဒေသခံ စေတနာရှင်များ၏ လှူဒါန်းမှုမှ အဓိက ရရှိသည်။ UNESCO နှင့် World Monuments Fund ကဲ့သို့ အဖွဲ့အစည်းများက နည်းပညာ အကူအညီနှင့် အကဲဖြတ်မှုများတွင် ပါဝင်ကူညီကြသည်။ သို့သော် နိုင်ငံရေး အခြေအနေနှင့် ပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် နိုင်ငံတကာ ရန်ပုံငွေ စီးဆင်းမှုသည် ကန့်သတ်ခံနေရပြီး၊ ဒေသခံ လူထု၏ လှူဒါန်းမှုနှင့် စေတနာ့ဝန်ထမ်း လုပ်အားသည် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသည်။

သာမန်ပြည်သူများ မည်သို့ ပါဝင်ကူညီနိုင်သလဲ

သာမန်ပြည်သူများ ပါဝင်ကူညီနိုင်သော နည်းလမ်းများစွာ ရှိသည်။ ယုံကြည်စိတ်ချရသော ဘုရားဂေါပကအဖွဲ့များနှင့် တရားဝင် ထိန်းသိမ်းရေး အဖွဲ့အစည်းများသို့ လှူဒါန်းခြင်း၊ အမွေအနှစ်နေရာများသို့ လာရောက်လည်ပတ်ပြီး ဝင်ကြေးမှတစ်ဆင့် ပံ့ပိုးခြင်းနှင့် ထိန်းသိမ်းရေး အသိပညာ ဖြန့်ဝေပေးခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ အမွေအနှစ်နေရာများသို့ သွားရောက်ရာတွင် အဆောက်အအုံများကို ဂုဏ်သိက္ခာရှိစွာ ဆက်ဆံခြင်း၊ ပျက်စီးနေသော အပိုင်းများကို မထိမကိုင်ခြင်းနှင့် တာဝန်ရှိသူများ၏ ညွှန်ကြားချက်ကို လိုက်နာခြင်းသည်လည်း အရေးကြီးသော ကူညီမှု တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။

ပြုပြင်ပြီးသော အဆောက်အအုံများကို လည်ပတ်နိုင်ပြီလား

အဆောက်အအုံ တစ်ခုစီ၏ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေး အခြေအနေပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားသည်။ တချို့နေရာများကို ဘေးကင်းအောင် ပြုပြင်ပြီးနောက် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ထားသော်လည်း၊ အချို့မှာ လုံခြုံရေးအရ ယာယီ ပိတ်ထားဆဲ ဖြစ်နိုင်သည်။ ခရီးမသွားမီ သက်ဆိုင်ရာ တာဝန်ရှိသူများ သို့မဟုတ် တရားဝင် သတင်းရင်းမြစ်များတွင် ဦးစွာ စစ်ဆေးသင့်သည်။ ဝင်ကြေးနှင့် Zone Fee ဆိုင်ရာ နောက်ဆုံးအချက်အလက်များကို သိရှိလိုပါက ကျွန်ုပ်တို့၏ ဝင်ကြေးနှင့် Zone Fee အညွှန်း ဆောင်းပါးတွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

နောင်ငလျင်ဒဏ် ကြိုတင်ကာကွယ်ရန် ဘာတွေ လုပ်နိုင်သလဲ

ကြိုတင်ကာကွယ်ရေးတွင် အဆောက်အအုံများ၏ အခြေအနေကို ပုံမှန် စစ်ဆေးမှတ်တမ်းတင်ခြင်း၊ အားနည်းသော အပိုင်းများကို ကြိုတင် တည်ငြိမ်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် အရေးပေါ် တုံ့ပြန်ရေး အစီအစဉ်များ ရေးဆွဲထားခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ဒစ်ဂျစ်တယ် မှတ်တမ်း (3D ဖန်စကင်နှင့် ဓာတ်ပုံ) ထားရှိခြင်းသည် မမျှော်လင့်ဘဲ ပျက်စီးသွားပါက မူရင်းအတိုင်း ပြန်လည်ဖန်တီးနိုင်ရန် အလွန် အထောက်အကူ ပြုသည်။ ပညာရှင်များက အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေးကို ငလျင်လွန် တုံ့ပြန်မှုထက်၊ ငလျင်မလာမီ ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုအဖြစ် ရှုမြင်ရန် တိုက်တွန်းကြသည်။

ဒစ်ဂျစ်တယ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်းနှင့် တိုင်းတာ နည်းပညာ ကိရိယာများ

မြေငလျင်ဒဏ်ခံ ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများ ပြုပြင်ရာတွင် ပထမဆုံး လုပ်ဆောင်ရမည့်အရာမှာ အဆောက်အအုံ၏ မူရင်းအခြေအနေနှင့် ပျက်စီးမှု အတိအကျကို ဂဏန်းအချက်အလက်ဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယနေ့ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေးတွင် Photogrammetry ဟုခေါ်သော ဓာတ်ပုံများစွာမှ သုံးဖက်မြင် ပုံစံတည်ဆောက်ခြင်း နည်းပညာကို အသုံးအများဆုံး သုံးကြသည်။ Agisoft Metashape ဆော့ဖ်ဝဲဖြင့် ဓာတ်ပုံ ရာချီ၍ ပေါင်းစပ်ကာ မီလီမီတာ အတိအကျ ရှိသော အမှတ်တိမ် (point cloud) ပုံစံ ထုတ်ယူနိုင်သည်။

Laser Scanning နည်းပညာသည် ပိုမို တိကျသည်။ Leica BLK360 နှင့် FARO Focus ကဲ့သို့ ကိရိယာများသည် တစ်စက္ကန့်လျှင် အမှတ်ပေါင်း သိန်းချီ မှတ်ယူနိုင်ပြီး ၂ မီလီမီတာ အတွင်း တိကျမှု ရရှိသည် (Leica Geosystems 2024 ကုမ္ပဏီ စံချိန်စံညွှန်း)။ ဤ အမှတ်တိမ်များကို Autodesk Revit တွင် HBIM (Heritage Building Information Modelling) အဖြစ် ပြောင်းလဲကာ အုတ်တစ်ချပ်ချင်း၊ အက်ကြောင်းတစ်ကြောင်းချင်းကို ဂဏန်းပုံစံဖြင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်သည်။

ဘာဂန် ၂၀၁၆ မြေငလျင်အပြီး UNESCO နှင့် မြန်မာ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန ပူးပေါင်းအဖွဲ့သည် ပျက်စီးသွားသော စေတီများကို photogrammetry ဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည် (UNESCO 2016 အစီရင်ခံစာ)။ ဤ နည်းဖြင့် မူရင်း ဗိသုကာ ပုံစံကို တိကျစွာ သိမ်းဆည်းနိုင်ပြီး နောက်ပိုင်း ပြန်လည် တည်ဆောက်ရာတွင် ကိုးကားနိုင်သည်။

အသေးစား စီမံကိန်းများအတွက် ဈေးကြီးသော ကိရိယာ မလိုဘဲ DSLR ကင်မရာနှင့် အခမဲ့ ဆော့ဖ်ဝဲ Meshroom တို့ဖြင့်လည်း photogrammetry လုပ်နိုင်သည်။ မှတ်တမ်းတင်ရာတွင် အရေးကြီးဆုံးမှာ အရွယ်အစား ကိုးကားရန် တိုင်းတာထားသော အမှတ်အသား (scale bar) များ ထည့်သွင်းခြင်းနှင့် ဓာတ်ပုံတိုင်း ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း ထပ်နေအောင် ရိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ မှတ်တမ်းများသည် နောင်လာမည့် မြေငလျင်များအတွက် နှိုင်းယှဉ် အကဲဖြတ်ရန်လည်း အသုံးဝင်သည်။

မြေငလျင်ခံနိုင်ရည် တိုးမြှင့်သည့် နည်းပညာများ နှိုင်းယှဉ်ချက်

ရှေးဟောင်း အုတ်တည်ဆောက်ပုံများကို မြေငလျင်ခံနိုင်ရည် တိုးမြှင့်ရာတွင် နည်းလမ်းများစွာ ရှိပြီး တစ်ခုစီတွင် မူရင်းအစစ်အမှန် ထိခိုက်မှု အတိမ်အနက်နှင့် ကုန်ကျစရိတ် ကွာခြားသည်။ အောက်ပါ ဇယားသည် အသုံးများသော နည်းလေးမျိုးကို နှိုင်းယှဉ်ပြသထားသည်။

ICOMOS (International Council on Monuments and Sites) ၏ ၂၀၀၃ အဆောက်အအုံ အမွေအနှစ် ဆိုင်ရာ မူဝါဒ စည်းမျဉ်းအရ ပြုပြင်ခြင်းသည် “ပြန်ဖယ်ရှားနိုင်စွမ်း (reversibility)” နှင့် “အနည်းဆုံး ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှု” မူများကို လိုက်နာသင့်သည်။ ထို့ကြောင့် ထုံးကြွပ် ထိုးသွင်းခြင်းနှင့် သစ်သားကြိုးပတ်ခြင်းသည် ရှေးဟောင်း ဘုရားစေတီများတွင် ပိုမို နှစ်သက်ခံရသည်။

FRP သည် ခိုင်ခံ့မှု အလွန်မြင့်သော်လည်း ကာဗွန်ဖိုက်ဘာသည် အပူ၊ အစိုဓာတ်ကို မူရင်း အုတ်နှင့် ကွဲပြားစွာ တုံ့ပြန်သဖြင့် ရေရှည်တွင် အုတ်ကို ပျက်စီးစေနိုင်သည်ဟု Getty Conservation Institute ၏ သုတေသန (Getty 2018) က သတိပေးထားသည်။ Base isolation နည်းသည် ၁၉၉၅ ကိုဘဲ မြေငလျင်အပြီး ဂျပန်တွင် နာမည်ကြီးခဲ့ပြီး အလွန်ထိရောက်သော်လည်း ကုန်ကျစရိတ် မြင့်မားကာ အုတ်မြစ် တူးဖော်ရသဖြင့် ဒေသခံ ထူးခြားသော အဆောက်အအုံ အနည်းငယ်တွင်သာ သင့်လျော်သည်။ နည်းပညာ ရွေးချယ်ရာတွင် အဆောက်အအုံ၏ ယဉ်ကျေးမှု တန်ဖိုးနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေအနေကို ပေါင်းစပ်၍ ဆုံးဖြတ်ရန် လိုအပ်သည်။

နိုင်ငံတကာ နမူနာ ဖြစ်ရပ်များမှ သင်ခန်းစာ

ဒေသတွင်းနှင့် ကမ္ဘာ့ ဖြစ်ရပ်မှန်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် မန္တလေးဒေသ ပြုပြင်ရေးအတွက် လက်တွေ့ သင်ခန်းစာ ရနိုင်သည်။ ၂၀၁၆ ဩဂုတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ဘာဂန်တွင် ပြင်းအား ၆.၈ မြေငလျင် လှုပ်ခတ်ခဲ့ပြီး ဘုရားစေတီ နီးပါး ၄၀၀ ပျက်စီးခဲ့သည် (UNESCO 2016)။ ထိုစဉ်က အရေးပေါ် ပြုပြင်ရာတွင် အချို့ စေတီများကို ဘိလပ်မြေဖြင့် မှားယွင်းစွာ ပြန်တည်ခဲ့ရာ မူရင်း ဗိသုကာ ပျက်ယွင်းသွားသဖြင့် ဝေဖန်မှု ခံခဲ့ရသည်။ ဤ အတွေ့အကြုံကြောင့် ၂၀၁၉ ဇူလိုင်တွင် ဘာဂန်ကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် စာရင်း သွင်းသောအခါ UNESCO က မြေငလျင်ဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု အစီအစဉ် ရှိရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။

၂၀၁၅ ဧပြီ ၂၅ ရက် နီပေါ မြေငလျင် (ပြင်းအား ၇.၈) တွင် ကာ့သမန်ဒူ ချိုင့်ဝှမ်းရှိ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် နေရာ ခုနစ်ခုလုံး ထိခိုက်ခဲ့ပြီး ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် ပျက်စီးမှု ကန်ဒေါ်လာ သန်း ၁၆၉ ရှိသည်ဟု နီပေါအစိုးရ၏ Post Disaster Needs Assessment (PDNA 2015) က ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ နီပေါတွင် အောင်မြင်ခဲ့သော အချက်မှာ ဒေသခံ လက်မှုပညာရှင်များနှင့် ပျက်စီးသွားသော မူရင်း သစ်သား၊ အုတ်များကို ပြန်လည် ခွဲခြားသိမ်းဆည်း၍ အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်သည်။

အီတလီ၏ La’Aquila မြို့တွင် ၂၀၀၉ ဧပြီ ၆ ရက် မြေငလျင် (ပြင်းအား ၆.၃) အပြီး Basilica di Collemaggio ဘုရားကျောင်းကြီးကို ENI ရေနံကုမ္ပဏီ၏ ယူရို ၁၄.၇ သန်း ထောက်ပံ့ငွေဖြင့် ပြုပြင်ကာ ၂၀၁၇ တွင် ပြန်ဖွင့်နိုင်ခဲ့သည် (ENI 2017)။ ဤ စီမံကိန်းသည် ပုဂ္ဂလိက ကဏ္ဍ ထောက်ပံ့မှု၏ စွမ်းအားကို ပြသသည်။ မန္တလေး အတွက် သင်ခန်းစာ သုံးချက်မှာ မူရင်းပစ္စည်း ပြန်သုံးခြင်း၊ ဒေသခံ လက်မှုပညာ မွေးမြူခြင်းနှင့် ပုဂ္ဂလိက ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေခြင်း ဖြစ်သည်။

ပြုပြင်ရာတွင် မကြာခဏ ဖြစ်တတ်သော အမှားများနှင့် ရှောင်ရှားနည်း

ရှေးဟောင်း အဆောက်အအုံ ပြုပြင်ရာတွင် စေတနာ ကောင်းသော်လည်း နည်းပညာ မမှန်ကန်ခြင်းကြောင့် ပျက်စီးမှု ပိုဆိုးသွားသော ဖြစ်ရပ်များ များစွာ ရှိသည်။ အောက်ပါ အမှားများကို ရှောင်ရှားရန် အရေးကြီးသည်။

• ဘိလပ်မြေ (Portland cement) သုံးမိခြင်း။ ဘိလပ်မြေသည် မူရင်း ထုံးကြွပ်ထက် မာကျောသဖြင့် အုတ်အဟောင်းကို ဖိချေ ပျက်စီးစေပြီး ဆားဓာတ် ထွက်လာစေသည်။ ICOMOS (2003) က ရှေးဟောင်း အဆောက်အအုံတွင် မူရင်းနှင့် ကိုက်ညီသော ထုံးကြွပ် (lime mortar) သုံးရန် ညွှန်ကြားထားသည်။
• မှတ်တမ်း မတင်ဘဲ စတင်ခြင်း။ မပြုပြင်မီ photogrammetry သို့မဟုတ် ဓာတ်ပုံ အသေးစိတ် မရိုက်ဘဲ ဖျက်သိမ်းမိပါက မူရင်း ပုံစံ ပြန်လည် ရရှိရန် မဖြစ်နိုင်တော့ပါ။
• အလျင်စလို ဆေးသုတ်ခြင်း။ ပျက်စီးနေသော နံရံကို အပေါ်ယံ အလှဆင်ခြင်းသည် အတွင်းပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံ ချို့ယွင်းချက်ကို ဖုံးကွယ်ပြီး နောက်တစ်ကြိမ် မြေငလျင်တွင် ရုတ်တရက် ပြိုကျနိုင်သည်။
• ရေစီးရေလာ လျစ်လျူရှုခြင်း။ မိုးရေနှင့် မြေအောက်ရေ စိမ့်ဝင်မှုသည် အုတ်မြစ်ကို တဖြည်းဖြည်း ယိုယွင်းစေသည်။ ပြုပြင်ပြီးနောက် ရေစီး လမ်းကြောင်း မထည့်ပါက အလုပ် အလဟဿ ဖြစ်တတ်သည်။

ဤ အမှားများကို ရှောင်ရှားရန် အကောင်းဆုံး နည်းမှာ ပြုပြင်ရေး မစတင်မီ ဖွဲ့စည်းပုံ အင်ဂျင်နီယာ၊ ထိန်းသိမ်းရေး ဗိသုကာနှင့် ဒေသခံ လက်မှုပညာရှင် ပါဝင်သော ပူးပေါင်းအဖွဲ့ ဖွဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ Getty Conservation Institute (2018) ၏ အကြံပြုချက်အရ ပစ္စည်း အသစ်တိုင်းကို မူရင်းနေရာတွင် မသုံးမီ နမူနာ နေရာ အသေးစားတွင် စမ်းသပ်ပြီး အနည်းဆုံး ၆ လ စောင့်ကြည့်သင့်သည်။ ထို့အပြင် ပြုပြင်ပြီး အပိုင်းတိုင်းကို မူရင်းနှင့် ကွဲပြားအောင် မှတ်သားထားခြင်းသည် နောင် မျိုးဆက်များ သမိုင်းကို မှန်ကန်စွာ နားလည်စေရန် ICOMOS မူဝါဒ၏ အဓိက အချက် ဖြစ်သည်။

အင်းဝ မဟာအောင်မြေဘုံစံ (မယ်နုအုတ်ကျောင်း) ပြုပြင်ရေး ဖြစ်ရပ်လေ့လာချက်

အင်းဝမြို့ဟောင်းရှိ မဟာအောင်မြေဘုံစံ (လူသိများသော မယ်နုအုတ်ကျောင်း) သည် မြေငလျင်ဒဏ်ခံ ပြုပြင်ရေးကို သီးခြားဖြစ်ရပ်အဖြစ် လေ့လာရန် အကောင်းဆုံး ဥပမာ ဖြစ်သည်။ ၁၈၂၂ ခုနှစ်ခန့်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော ဤအုတ်ကျောင်းကြီးသည် ၁၈၃၉ ခုနှစ် အင်းဝ မြေငလျင်ကြီးတွင် ပြင်းထန်စွာ ပျက်စီးခဲ့ပြီး၊ ၁၈၇၃ ခုနှစ်တွင် ပထမအကြိမ် ပြန်လည်မွမ်းမံခဲ့သည်ဟု ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက်ဦးစီးဌာန (DANM) မှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။ ၂၀၂၅ မတ် ၂၈ မြေငလျင် (USGS ၂၀၂၅ အရ Mw ၇.၇) နောက်ပိုင်းတွင် ဆေးသုတ်ပလာစတာ အလွှာများ ကျွတ်ထွက်ခြင်း၊ အုတ်တိုင်ဆစ်များတွင် ထောင်လိုက်အက်ကြောင်းများ ပေါ်ပေါက်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။

ဤဖြစ်ရပ်တွင် အရေးကြီးသော သင်ခန်းစာမှာ အလျင်စလို ဘိလပ်မြေ မသုတ်မိစေရန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များက ပြုပြင်ရာတွင် အသုံးပြုခဲ့သော ခေတ်သစ် Portland ဘိလပ်မြေ အလွှာသည် မူရင်း ထုံးအုတ်နံရံထက် မာကြောကာ၊ မြေငလျင်လှုပ်ချိန်တွင် နှစ်မျိုးအတူ မလှုပ်ဘဲ မူရင်းအုတ်ကို ပိုမို ထိခိုက်စေသည်ဟု UNESCO ၂၀၂၅ အကဲဖြတ်အစီရင်ခံစာက ထောက်ပြခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၂၀၂၅ ပြုပြင်ရေးအဖွဲ့သည် ဘိလပ်မြေ အလွှာဟောင်းကို ဖယ်ရှားကာ ထုံး၊ သဲနှင့် ပျောင်းချို (ဂျာဂရီ) ရောစပ်ထားသော ရိုးရာ ထုံးပျစ်ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။

ဤဖြစ်ရပ်က ပြသသည်မှာ မူရင်း တည်ဆောက်ပစ္စည်းနှင့် ကိုက်ညီသော ပစ္စည်း ရွေးချယ်ခြင်းသည် မြေငလျင်ခံနိုင်ရည် တိုးမြှင့်ခြင်းထက် မနည်း အရေးကြီးကြောင်း ဖြစ်သည်။ DANM ၂၀၂၅ ခန့်မှန်းချက်အရ ဤကဲ့သို့ အလယ်အလတ် အရွယ် အဆောက်အအုံ တစ်ခု၏ ပြုပြင်စရိတ်သည် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈၀,၀၀၀ မှ ၁၂၀,၀၀၀ ကြားရှိသည်။

မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေနှင့် ခွင့်ပြုချက် ရယူရသည့် လုပ်ငန်းစဉ်

သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံတစ်ခုကို ပြုပြင်ရန် မစတင်မီ ဥပဒေကြောင်းအရ ခွင့်ပြုချက် ရယူခြင်းသည် မဖြစ်မနေ လိုအပ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အဓိက ဥပဒေမူဘောင်မှာ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ရှေးဟောင်းဝတ္ထုပစ္စည်းများ ထိန်းသိမ်းကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေး ဥပဒေ (ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ၂၀၁၅) ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းအောက်တွင် ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက်ဦးစီးဌာန (DANM) သည် ခွင့်ပြုချက် ထုတ်ပေးသည့် အဓိက အာဏာပိုင် ဖြစ်သည်။

အထူးသဖြင့် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် စာရင်းဝင် နယ်မြေများတွင် လုပ်ထုံးလုပ်နည်း ပိုမို တင်းကျပ်သည်။ ပုဂံသည် ၂၀၁၉ ဇူလိုင်တွင် (UNESCO ၂၀၁၉) ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် အဖြစ် မှတ်ပုံတင်ခဲ့ပြီး၊ ပျူ ရှေးဟောင်းမြို့တော်များ (သရေခေတ္တရာ၊ ဗိဿနိုး၊ ဟန်လင်း) သည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်ကတည်းက (UNESCO ၂၀၁၄) စာရင်းဝင်ပြီး ဖြစ်သည်။ ဤနယ်မြေများတွင် ပြုပြင်မှု မပြုမီ Heritage Impact Assessment (HIA) တင်သွင်းရန် ICOMOS ၂၀၁၁ လမ်းညွှန်ချက်က ညွှန်ကြားထားသည်။

ခွင့်ပြုချက် ရယူရာတွင် အောက်ပါ စာရွက်စာတမ်းများ လိုအပ်သည်။

• လက်ရှိ အခြေအနေ မှတ်တမ်းဓာတ်ပုံနှင့် တိုင်းတာ ပုံကြမ်းများ
• အသုံးပြုမည့် တည်ဆောက်ပစ္စည်း အသေးစိတ်နှင့် မူရင်းနှင့် ကိုက်ညီကြောင်း အထောက်အထား
• ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ အင်ဂျင်နီယာ၏ တွက်ချက်မှု အစီရင်ခံစာ
• ပြုပြင်ရေး အဆင့်ဆင့် အချိန်ဇယားနှင့် ကုန်ကျစရိတ် ခန့်မှန်းချက်

DANM ၂၀၂၅ လုပ်ထုံးအရ စာရွက်စာတမ်း ပြည့်စုံသော ပုံမှန် ပြုပြင်မှု လျှောက်လွှာ တစ်ခု ဆုံးဖြတ်ရန် ပျမ်းမျှ ၃ လမှ ၆ လအထိ ကြာတတ်သည်။ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် နယ်မြေများတွင် UNESCO World Heritage Centre ၏ နည်းပညာ သုံးသပ်ချက်ပါ ထည့်သွင်းရသဖြင့် ၁ နှစ်အထိ ကြာနိုင်သည်။ ဥပဒေအရ ခွင့်ပြုချက် မရဘဲ ပြုပြင်ပါက ၂၀၁၅ ဥပဒေအရ ထောင်ဒဏ်နှင့် ငွေဒဏ် ချမှတ်ခံရနိုင်ပြီး၊ ပြုပြင်ထားသမျှ ပြန်ဖျက်ရန် အမိန့်ချနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် အချိန်ဇယား ရေးဆွဲစဉ်ကတည်းက ခွင့်ပြုချက် ကာလကို ထည့်တွက်ထားရန် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။

ဦးစားပေး အဆင့်သတ်မှတ်ခြင်း, ရန်ပုံငွေ နည်းပါးချိန် မည်သည့်အဆောက်အအုံကို ဦးစွာ ကယ်တင်မည်နည်း

၂၀၂၅ မြေငလျင်နောက်ပိုင်း မန္တလေး, စစ်ကိုင်း, အင်းဝ ဒေသများတွင် ပျက်စီးခဲ့သော အမွေအနှစ် နေရာ ရာနှင့်ချီ ရှိနေသော်လည်း ရန်ပုံငွေနှင့် ကျွမ်းကျင်သူ အကန့်အသတ် ရှိသဖြင့် အားလုံးကို တစ်ပြိုင်နက် မပြုပြင်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် သိပ္ပံနည်းကျ ဦးစားပေး အဆင့်သတ်မှတ်ခြင်း (triage) သည် မရှိမဖြစ် ဖြစ်လာသည်။ ICOMOS ၂၀၁၇ Post-Disaster လမ်းညွှန်ချက်က အမှတ်ပေး မက်ထရစ် (scoring matrix) သုံးရန် အကြံပြုထားသည်။

ဤနည်းလမ်းတွင် အဆောက်အအုံ တစ်ခုစီကို သတ်မှတ် အချက်များဖြင့် အမှတ်ပေးကာ စုစုပေါင်း အမှတ်အရ အစီအစဉ် ချမှတ်သည်။ အောက်ပါ ဇယားသည် ရိုးရှင်းသော အလေးချိန် မက်ထရစ် နမူနာ ဖြစ်သည်။

ဥပမာအားဖြင့် မိုးရာသီ မတိုင်မီ ယာယီ အမိုးတပ်ဆင်ခြင်း (temporary shelter) သည် ဆက်လက် ပျက်စီးနိုင်ခြေ မြင့်မားသော အဆောက်အအုံများအတွက် ဦးစားပေး လုပ်ဆောင်ရမည့် အရေးပေါ် အဆင့် ဖြစ်သည်။ UNESCO ၂၀၂၅ မြန်မာ အရေးပေါ် တုံ့ပြန်မှု အစီရင်ခံစာအရ မြေငလျင်ပြီး ၆ လအတွင်း မိုးရေဝင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဒုတိယအဆင့် ပျက်စီးမှုသည် မြေငလျင် တိုက်ရိုက် ပျက်စီးမှုထက် ပိုများတတ်သည်။

အမှတ်ပေး မက်ထရစ်ကို သုံးခြင်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်ချက်များသည် ပွင့်လင်းမြင်သာပြီး၊ မည်သည့်အဆောက်အအုံ အဘယ်ကြောင့် ဦးစားပေးခံရသည်ကို ရန်ပုံငွေ ပံ့ပိုးသူများနှင့် ဒေသခံ အသိုင်းအဝိုင်းအား ရှင်းပြရန် လွယ်ကူစေသည်။ ဤ အချက်အလက်အခြေပြု နည်းလမ်းသည် နိုင်ငံရေး သို့မဟုတ် ထင်မြင်ချက်အပေါ် မူတည်သော ဆုံးဖြတ်ချက်များကို လျှော့ချပေးနိုင်သည်။

မြေငလျင်လွန် ပထမ ၇၂ နာရီအတွင်း အရေးပေါ် တည်ငြိမ်အောင်ထိန်းသိမ်းခြင်း

ပြန်လည်ပြုပြင်ရေး ရေရှည်လုပ်ငန်းမစတင်မီ ပထမအဆင့်မှာ ထပ်မံပြိုကျခြင်းကို တားဆီးရန် အရေးပေါ် တည်ငြိမ်အောင်ထိန်းသိမ်းခြင်း (emergency stabilization) ဖြစ်သည်။ ICOMOS-ICORP (International Committee on Risk Preparedness) ၏ လမ်းညွှန်အရ ငလျင်လွန် ၇၂ နာရီအတွင်း ဆောင်ရွက်သော ယာယီထောက်ကူမှုသည် ရေရှည်ထိန်းသိမ်းရေး အောင်မြင်မှု၏ အခြေခံ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ နီပေါ Gorkha ငလျင်တွင် Blue Shield International က ပထမ ရက်သတ္တပတ်အတွင်း ယာယီထောက်တိုင်များ မထောင်နိုင်ခဲ့သော အဆောက်အအုံ အများအပြားသည် နောက်ဆက်တွဲ မိုးရွာသွန်းမှုကြောင့် ပြိုကျသွားကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

လက်တွေ့ ဆောင်ရွက်ရမည့် အဆင့်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။

1. ဘေးကင်းရေး အကဲဖြတ်ခြင်း, ICCROM ၏ “First Aid to Cultural Heritage” နည်းစနစ်အရ အဆောက်အအုံကို အနီ၊ အဝါ၊ အစိမ်း သုံးဆင့်ဖြင့် အန္တရာယ်အဆင့်သတ်မှတ်ပြီးမှသာ ဝန်ထမ်းဝင်ရောက်ခွင့်ပြုခြင်း။
2. အက်ကြောင်းများကို စောင့်ကြည့်ရန် မှန်ပြား (tell-tale glass) သို့မဟုတ် crack monitor တပ်ဆင်ကာ ရွေ့လျားမှုကို နေ့စဉ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း။
3. နံရံများကို raking shore နှင့် flying shore ဟုခေါ်သော သစ်သားယာယီ ထောက်တိုင်များဖြင့် ဘေးတိုက်ဖိအား ခံနိုင်အောင် ထောက်ကူခြင်း။
4. အမိုးပြိုကျသော နေရာများကို ရေစိုဒဏ်မှ ကာကွယ်ရန် tarpaulin သို့မဟုတ် ယာယီ အမိုးတပ်ဆင်ခြင်း။
5. ပြုတ်ကျနိုင်သော နံရံဆေးရေးပန်းချီ၊ ထုဆစ်ရုပ်များကို နံပါတ်တပ်ပြီး အညွှန်းကပ်ကာ ဖယ်ရှားသိမ်းဆည်းခြင်း (salvage)။

မန္တလေးဒေသ၏ မိုးရာသီသည် ဇွန်လမှ အောက်တိုဘာအထိ ဖြစ်သဖြင့် ၂၀၂၅ မတ်လ ငလျင်လွန် ထပ်မံ ပျက်စီးမှု အန္တရာယ်မှာ မြင့်မားသည်။ ထို့ကြောင့် ယာယီ ထောက်ကူပစ္စည်းများကို သစ်သားအစား ပြန်လည် အသုံးပြုနိုင်သော သံချောင်း (acrow props) ဖြင့် တပ်ဆင်ပါက ပြုပြင်ရေး လုပ်သားများ အတွင်းဝင် လုပ်ကိုင်ရာတွင် ပိုမို လုံခြုံစေသည်။ ဤအဆင့်ကို လျစ်လျူရှုပါက ပြုပြင်စရိတ် ဆ ၂ ဆ ၃ ဆအထိ မြင့်တက်နိုင်ကြောင်း UNESCO Bangkok ရုံး၏ ၂၀၂၄ အစီရင်ခံစာတွင် ထောက်ပြထားသည်။

အမွေအနှစ်အဆောက်အအုံများအတွက် အာမခံနှင့် ဘေးအန္တရာယ် ငွေကြေး အသွင်ပြောင်းခြင်း

ပြုပြင်ရေး ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေခြင်းနှင့် ကွဲပြားသော အကြောင်းအရာမှာ နောင်လာမည့် ဘေးအန္တရာယ်အတွက် ကြိုတင် ငွေကြေးအသွင်ပြောင်းခြင်း (disaster risk financing) ဖြစ်သည်။ World Bank ၏ GFDRR (Global Facility for Disaster Reduction and Recovery) ၂၀၂၃ အစီရင်ခံစာအရ ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများတွင် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် အဆောက်အအုံ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် မည်သည့် အာမခံ အကာအကွယ်မျှ မရှိဘဲ တည်ရှိနေသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ငလျင်တစ်ခု ဖြစ်ပြီးနောက် ပြုပြင်စရိတ်အားလုံးကို အစိုးရ ဘတ်ဂျက်နှင့် အလှူငွေအပေါ်တွင်သာ မှီခိုနေရခြင်း ဖြစ်သည်။

အောက်ပါ ဇယားသည် အဓိက ငွေကြေးအသွင်ပြောင်း နည်းလမ်း သုံးမျိုးကို နှိုင်းယှဉ်ပြသထားသည်။

လက်တွေ့ နမူနာအနေဖြင့် အီတလီနိုင်ငံသည် ၂၀၁၆ Amatrice ငလျင်လွန်တွင် parametric ပုံစံကို ယဉ်ကျေးမှု အဆောက်အအုံများအတွက် စမ်းသပ်အသုံးပြုခဲ့ရာ ရိုးရိုး အာမခံထက် ၆၀ ရက်ခန့် ပိုမြန်စွာ ငွေကြေးရရှိခဲ့ကြောင်း ICCROM ၂၀၂၀ လေ့လာချက်တွင် ဖော်ပြထားသည်။ မြန်မာ့ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန အနေဖြင့် ဘုရားစေတီ၊ ဘုံစံကျောင်း တစ်ခုချင်းစီ၏ အစားထိုးတန်ဖိုးကို BIM (Building Information Modeling) ဖြင့် ကြိုတင် တွက်ချက်ထားပါက အာမခံ premium ညှိနှိုင်းရာတွင်လည်းကောင်း၊ အရေးပေါ်အချိန် ဦးစားပေး ရွေးချယ်ရာတွင်လည်းကောင်း အထောက်အကူ ဖြစ်စေသည်။ ဒေသတွင်း အသိုက်အဝန်း အခြေပြု ရန်ပုံငွေ (community trust fund) တည်ထောင်ခြင်းသည်လည်း နိုင်ငံတကာ အလှူရှင် မရှိချိန်တွင် ရေရှည် ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် ယုံကြည်စိတ်ချရသော အရင်းအမြစ် တစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်သည်။

Related Reading

• မန္တလေး နန်းတော်နှင့် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ လမ်းညွှန်
• ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာ – မန္တလေးအဆောက်အအုံ ဒီဇိုင်းပုံစံ
• မန္တလေး နန်းတော် သမိုင်း – တည်ထောင်ခြင်းမှ ယနေ့အထိ
• မန္တလေး ရှေးဟောင်းနေရာများ ဝင်ကြေးနှင့် Zone Fee အညွှန်း
• မန္တလေး လည်ပတ်သင့်သော သမိုင်းဝင်နေရာ ၁၅ ခု
• မန္တလေး သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံများ – အပြည့်အစုံ လမ်းညွှန်
• မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရေး
• မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ၏ အချိန်ဇယား (၁၈၅၇-ယနေ့)
• သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရား ကွာခြားချက် နှိုင်းယှဉ်ချက်

ရင်းမြစ်များ

• USGS – ၂၀၂၅ မြန်မာ မြေငလျင် ဆိုင်ရာ နည်းပညာ မှတ်တမ်း (အင်အား၊ ဗဟိုချက်၊ နက်ရှိုင်းမှု) – https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000pn9s/executive
• UNESCO – မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ပျက်စီးမှုဆိုင်ရာ ထုတ်ပြန်ချက်နှင့် ကူညီမှု – https://www.unesco.org/en/articles
• ReliefWeb / UN OCHA – ၂၀၂၅ မြန်မာ မြေငလျင် လူသားချင်းစာနာမှု အခြေအနေ အစီရင်ခံစာ – https://reliefweb.int/country/mmr
• ICOMOS – Venice Charter နှင့် Nara Document on Authenticity ဆိုင်ရာ စံနှုန်းများ – https://www.icomos.org/en/resources/charters-and-texts
• Wikipedia – 2025 Myanmar earthquake ဆိုင်ရာ အချက်အလက် စုစည်းမှု – https://en.wikipedia.org/wiki/2025_Myanmar_earthquake
• World Monuments Fund – အန္တရာယ်ရှိ အမွေအနှစ်နေရာများ ထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်း – https://www.wmf.org

မန္တလေးမြို့၏ ရိုးရာလက်မှုပညာများ – ကြေးထည်၊ ပန်းထိမ်နှင့် ကျောက်စိမ်း