မန္တလေး နန်းတော် သမိုင်း – တည်ထောင်ခြင်းမှ ယနေ့အထိ

၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ မင်းတုန်းမင်းက မြို့သစ်တစ်မြို့ တည်ထောင်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့ပြီး၊ ထိုမြို့တော်၏ အလယ်ဗဟိုတွင် မြနန်းစံကျော် နန်းတော်ကြီး ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ Encyclopædia Britannica ၏ မှတ်တမ်းအရ မန္တလေးနန်းတော်သည် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ နောက်ဆုံး ဘုရင့်နန်းတော်ဖြစ်ပြီး၊ နံရံအလျား တစ်ဖက်လျှင် နီးပါး ၂ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားသော လေးထောင့်ပုံ မြို့ရိုးကြီးဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။ ဤနန်းတော်သည် မြန်မာ့ ဘုရင်စနစ် ၏ နောက်ဆုံး အမှတ်အသားလည်း ဖြစ်သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် တည်ထောင်ခြင်းမှ ယနေ့ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အထိ မန္တလေးနန်းတော်၏ သမိုင်းကြောင်းကို အစအဆုံး တင်ပြထားပါသည်။

မန္တလေးနန်းတော်သည် အဆောက်အအုံတစ်ခုသာ မဟုတ်ဘဲ၊ မြန်မာ့ ဘုရင်ခေတ်နောက်ဆုံးကာလ၏ နိုင်ငံရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဗဟိုချက်မ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဤနေရာတွင် ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော အဖြစ်အပျက်များက ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်းကြောင်းကို ပုံဖော်ခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ မန္တလေးဒေသ၏ အခြား သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ အကြောင်းကို ပိုမို လေ့လာလိုပါက ကျွန်ုပ်တို့၏ မန္တလေး နန်းတော်နှင့် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ လမ်းညွှန် ကို ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

မန္တလေးနန်းတော် တည်ထောင်ခြင်း (၁၈၅၇ မှ ၁၈၅၉)

မင်းတုန်းမင်းသည် ၁၈၅၇ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် မြို့တော်သစ် တည်ထောင်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ Wikipedia ၏ မှတ်တမ်းအရ ထိုစဉ်က မြို့တော်ဟောင်း အမရပူရမှ နန်းတွင်းကို မန္တလေးသို့ ၁၈၅၉ ခုနှစ်တွင် တရားဝင် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ မြို့တော် ရွှေ့ပြောင်းရသည့် အကြောင်းရင်းများတွင် ဗုဒ္ဓ သာသနာ ၂၄၀၀ ပြည့် နှင့် သက်ဆိုင်သော ဗေဒင်ဆိုင်ရာ ယုံကြည်ချက်များ၊ မဟာမြို့တော်တစ်ခု တည်ဆောက်လိုသော မင်းတုန်းမင်း၏ ဆန္ဒတို့ ပါဝင်ခဲ့သည်။

နန်းတော်ကြီးကို ကျွန်းသစ်သားဖြင့် အဓိက တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး၊ အဆောက်အအုံ အများစုကို ရွှေချ၊ အလှဆင်ထားသည်။ မြို့ရိုးအတွင်း ဧရိယာ ကျယ်ဝန်းမှုသည် စတုရန်းပုံ ဖြစ်ပြီး၊ တစ်ဖက်လျှင် ၂,၀၃၂ မီတာ (၆,၆၆၆ ပေ) ခန့် ရှည်လျားသည်ဟု Wikipedia က ဖော်ပြသည်။ နန်းတော်ပတ်လည်တွင် ကျုံးကြီး တူးဖော်ထားပြီး၊ ထိုကျုံး၏ အကျယ်မှာ ၆၄ မီတာ (၂၁၀ ပေ) ခန့် ရှိသည်။ ဤအတိုင်းအတာများက ထိုခေတ်က မြန်မာ့ ဗိသုကာ နှင့် စစ်ရေး ခံတပ် အင်ဂျင်နီယာ ပညာ၏ အဆင့်ကို ပြသနေသည်။

တည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်းတွင် ပန်းရန်၊ ပန်းပု၊ ပန်းတိမ်နှင့် ပန်းချီ စသော လက်မှုပညာရှင် အမြောက်အမြား ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထိုခေတ် လက်မှုအနုပညာ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို မန္တလေး လက်မှုပစ္စည်း သမိုင်းကြောင်းနှင့် မင်းဆက်အမွေအနှစ် ဆောင်းပါးတွင် အသေးစိတ် ဖတ်ရှုနိုင်သည်။ နန်းတော်တွင်း အဆောက်အအုံများ၏ ထွင်းထုမှုနှင့် အလှဆင်မှုများသည် ကုန်းဘောင်ခေတ် အနုပညာ၏ အထွဋ်အထိပ် နမူနာများ ဖြစ်သည်။

မြနန်းစံကျော် နန်းတော်၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဗိသုကာ

နန်းတော်ကြီး၏ အလယ်ဗဟိုတွင် သီဟာသနပလ္လင် ဆောင် (ဆင်ဖြူရှင် ပလ္လင်ဆောင်) တည်ရှိပြီး၊ ၎င်းသည် ဘုရင် တရားရုံးတင်ရာ၊ နိုင်ငံတော် အခမ်းအနားများ ကျင်းပရာ နေရာ ဖြစ်သည်။ နန်းမြင့်စောင်း (Watchtower) သည် နန်းတော်တွင်း အမြင့်ဆုံး အဆောက်အအုံ ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းပေါ်သို့ တက်ရန် လှေကားထစ် ၁၂၁ ထစ် ရှိသည်ဟု ခရီးသွား မှတ်တမ်းများက ဖော်ပြသည်။ ဤနန်းမြင့်စောင်းမှ မြို့တော်တစ်ခွင်ကို လှမ်းမြင် နိုင်သည်။

မြို့ရိုးကြီးတွင် တစ်ဖက်လျှင် တံခါးပေါက် သုံးပေါက်စီ၊ စုစုပေါင်း တံခါးပေါက် ၁၂ ပေါက် ရှိသည်။ နံရံ၏ အမြင့်မှာ ၈ မီတာ (၂၆ ပေ) ခန့် ရှိပြီး၊ နံရံ၏ အပေါ်ပိုင်းတွင် ပြာသာဒ် ၄၈ ဆောင် တည်ဆောက်ထားသည်ဟု သမိုင်း မှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။ အောက်ပါ ဇယားတွင် နန်းတော်၏ အဓိက အတိုင်းအတာများကို စုစည်း တင်ပြထားသည်။

နန်းတော်တွင်း ဆောင်များတွင် ဧကရာဇ်နှင့် မိဖုရားများ နေထိုင်ရာ ရွှေနန်းဆောင်၊ ဝတ်လုံတော်ရ အမတ်များ စည်းဝေးရာ လွှတ်တော်ဆောင်နှင့် ဘာသာရေး ဆိုင်ရာ ဆောင်များ ပါဝင်သည်။ ဤဗိသုကာ ဖွဲ့စည်းပုံသည် မြန်မာ့ ရိုးရာ ပြာသာဒ် အဆောက်အအုံ ဒီဇိုင်းကို အခြေခံထားပြီး၊ ထီးဖြူ၊ ထီးနီနှင့် ဆင့်ပုံ အမိုးများက မင်းခမ်းမင်းနား ပုံစံကို ဖော်ဆောင်သည်။ ဤနန်းတော် ဗိသုကာသည် မန္တလေးဒေသရှိ အခြား သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံများနှင့်လည်း နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေသည်။

ကုန်းဘောင်မင်းဆက်နှင့် နန်းတော်တွင်း ဘဝ

မန္တလေးနန်းတော်တွင် ဘုရင် နှစ်ပါးသာ စိုးစံခဲ့သည်။ ပထမ ဆုံးမှာ နန်းတော် တည်ထောင်သူ မင်းတုန်းမင်း (၁၈၅၃ မှ ၁၈၇၈ အထိ စိုးစံ) ဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယမှာ သူ၏ သားတော် သီပေါမင်း ဖြစ်သည်။ Wikipedia ၏ ကုန်းဘောင်မင်းဆက် မှတ်တမ်းအရ မင်းတုန်းမင်းသည် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ဆောင်သူ ဘုရင်တစ်ပါး ဖြစ်ပြီး၊ ၁၈၇၁ ခုနှစ်တွင် မန္တလေး၌ ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ ကျင်းပခဲ့သည်။ ထိုသင်္ဂါယနာတွင် ပိဋကတ်တော်များကို ကျောက်စာ ၇၂၉ ချပ်ပေါ်တွင် ရေးထိုးခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့သည် ကုသိုလ်တော် ဘုရားရှိ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး စာအုပ် အဖြစ် UNESCO ၏ ကမ္ဘာ့မှတ်ဉာဏ် မှတ်တမ်း (Memory of the World) တွင် ပါဝင်လာသည်။

နန်းတွင်း ဘဝတွင် တင်းကျပ်သော နန်းတော် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ၊ မင်းမှုထမ်း အဆင့်အတန်း စနစ်နှင့် အခမ်းအနား များစွာ ရှိခဲ့သည်။ ဘုရင်၏ နေ့စဉ် တရားရုံးတင်ခြင်း၊ နိုင်ငံခြား သံတမန်များ လက်ခံတွေ့ဆုံခြင်းနှင့် ဘာသာရေး ပွဲတော်များက နန်းတွင်း လုပ်ရိုးလုပ်စဉ်များ ဖြစ်ခဲ့သည်။ နန်းတွင်း သုံး လက်မှုပစ္စည်းများ၊ ပိုးထည်နှင့် ရွှေထည် အလှဆင်မှုများသည် မင်းမှုထမ်း မိသားစုများ၏ အဆင့်အတန်းကို ဖော်ပြသည်။ ထိုခေတ် အထည်အလိပ် အနုပညာအကြောင်း ပိုသိလိုပါက မန္တလေး ထည်ပန်းချီ နှင့် ကာလာဂါ ဆိုင်များ သုံးသပ်ချက် ကို ကြည့်ရှုနိုင်သည်။

သီပေါမင်းသည် ၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်ခဲ့ပြီး၊ မိဖုရား စုဖုရားလတ်နှင့်အတူ နန်းတော်ကို စိုးစံခဲ့သည်။ သူ၏ လက်ထက်တွင် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ စွမ်းအား မြန်မာ့ နယ်နိမိတ်အနီး ရောက်ရှိလာပြီး၊ နိုင်ငံရေး တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ဤအချိန်သည် မြန်မာ့ ဘုရင်စနစ်၏ နောက်ဆုံး နှစ်များ ဖြစ်လာတော့မည့် ကာလ ဖြစ်သည်။

သီပေါမင်းနှင့် မင်းဆက် ပြုတ်ကျခြင်း (၁၈၈၅)

တတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ်ပွဲသည် ၁၈၈၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် စတင်ခဲ့ပြီး၊ ရက်အနည်းငယ်အတွင်း ဗြိတိသျှ တပ်များ မန္တလေးသို့ ချီတက် ဝင်ရောက်လာသည်။ Wikipedia ၏ သီပေါမင်း မှတ်တမ်းအရ သီပေါမင်းသည် ၁၈၈၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၈ ရက် (ဒေသအလိုက် ရက်စွဲ အနည်းငယ် ကွဲလွဲနိုင်) တွင် ဗြိတိသျှ တပ်ဖွဲ့ထံ လက်နက်ချ အညံ့ခံခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီ တည်တံ့ခဲ့သော မြန်မာ့ ဘုရင်စနစ် တရားဝင် ပြီးဆုံးခဲ့သည်။

သီပေါမင်း၊ မိဖုရား စုဖုရားလတ်နှင့် မိသားစုကို အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရတနာဂီရိ မြို့သို့ ပြည်နှင်ဒဏ် ပေးခဲ့ပြီး၊ သီပေါမင်းသည် ၁၉၁၆ ခုနှစ်တွင် ထိုနေရာ၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်တွင် ဗြိတိသျှ အစိုးရက အထက်မြန်မာနိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ကြောင်း တရားဝင် ကြေညာခဲ့သည်။ မြန်မာတစ်ပြည်လုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ နယ်အဖြစ် ကျရောက်သွားခဲ့သည်။

ဗြိတိသျှတို့သည် နန်းတော်ဝင်း တစ်ခုလုံးကို စစ်တပ်စခန်း အဖြစ် ပြောင်းလဲ အသုံးပြုခဲ့ပြီး၊ ၎င်းကို “Fort Dufferin” ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ နန်းတွင်း ရွှေထည်၊ ရတနာ နှင့် အနုပညာ ပစ္စည်း များစွာကို သိမ်းယူ သယ်ဆောင်သွားခဲ့ပြီး၊ အချို့ကို ယနေ့ ဗြိတိန်နှင့် အိန္ဒိယရှိ ပြတိုက်များတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ဤကာလသည် နန်းတော်အတွက် ပြောင်းလဲမှု ကြီးမား သော အချိန် ဖြစ်သည်။

ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်နှင့် မီးလောင် ပျက်စီးခြင်း (၁၉၄၅)

ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်အတွင်း ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တပ်များ မြန်မာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တပ်များ ပြန်လည် တိုက်ခိုက် သိမ်းယူ စဉ် မန္တလေး တိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ Wikipedia ၏ မှတ်တမ်းအရ ၁၉၄၅ ခုနှစ် မတ်လ၌ ဖြစ်ပွားသော တိုက်ပွဲအတွင်း မီးလောင်မှု ကြောင့် နန်းတော်တွင်း ကျွန်းသစ်သား အဆောက်အအုံ အများစု ပြာပုံ ဖြစ်သွားခဲ့သည်။ ရာစုနှစ်တစ်ခုနီးပါး ရပ်တည်ခဲ့သော မူရင်း နန်းတော် အဆောက်အအုံများ၏ အများစုကို ဤမီးက ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။

မီးဘေး အလွန် ကျန်ရစ်ခဲ့သည်မှာ မြို့ရိုးကြီး၊ ကျုံးနှင့် အုတ်ဖြင့် ဆောက်ထားသော အခြေခံ အဆောက်အအုံ အနည်းငယ်သာ ဖြစ်သည်။ ကျွန်းသစ်သား ပြာသာဒ်များ၊ ရွှေနန်းဆောင်များနှင့် နှစ်ပေါင်းများစွာ စုဆောင်းထားသော အနုပညာ အမွေအနှစ်များ ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ ဤဆုံးရှုံးမှုသည် မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် အတွက် ကြီးမားသော နစ်နာမှု တစ်ရပ် ဖြစ်ခဲ့သည်။

ပြန်လည် တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် ယနေ့ အခြေအနေ

၁၉၈၉ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၆ ခုနှစ်အတွင်း မြန်မာအစိုးရက နန်းတော်တွင်း အဓိက အဆောက်အအုံ အချို့ကို မူရင်း ပုံစံအတိုင်း ပြန်လည် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဤပြန်လည် တည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်းတွင် သမိုင်း မှတ်တမ်း ဓာတ်ပုံများ၊ ပုံစံငယ်များနှင့် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အုတ်မြစ်များကို အခြေခံ အသုံးပြုခဲ့သည်။ သို့သော် ပြန်လည် တည်ဆောက်ရာတွင် ခေတ်သစ် ပစ္စည်း အချို့ အသုံးပြုခဲ့မှု၊ မူရင်း အသေးစိတ် အချက်အလက်များ မပြည့်စုံမှု အပါအဝင် ဝေဖန်ချက်များလည်း ရှိခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ထောက်ပြသည်။

ယနေ့ မန္တလေးနန်းတော်သည် ပြည်တွင်း ပြည်ပ ခရီးသွားများ လည်ပတ်လေ့ရှိသော အဓိက ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် နေရာ ဖြစ်လာသည်။ UNESCO ၏ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ယာယီစာရင်း (Tentative List) တွင် အထက်မြန်မာ ရှေးဟောင်း မြို့တော်များ အပါအဝင် မန္တလေးဒေသ၏ သမိုင်းဝင် နေရာများ ပါဝင်လာသည်။ နန်းတော်ဝင်း ပြတိုက်တွင် မင်းဆက်ဆိုင်ရာ ပစ္စည်းများ၊ ပုံတူများကို ပြသထားသည်။

၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်တွင် ဆိုင်းတိုင်း မြို့အနီး အင်အားပြင်း ၇.၇ အဆင့်ရှိ ငလျင်ကြီး လှုပ်ခတ်ခဲ့ပြီး၊ မန္တလေးဒေသရှိ သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံ များစွာ ထိခိုက် ပျက်စီးခဲ့သည်ဟု သတင်း မှတ်တမ်းများက ဖော်ပြသည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် အတွင်း ဤငလျင်ကြောင့် ထိခိုက်ခဲ့သော အမွေအနှစ် နေရာများကို ပြန်လည် ထိန်းသိမ်း ပြုပြင်ရေး လုပ်ငန်းများ ဆက်လက် လုပ်ဆောင်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံ ထိန်းသိမ်းရေး၏ အရေးပါမှုကို မန္တလေး သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံများ အပြည့်အစုံ လမ်းညွှန် တွင် ပိုမို ဖတ်ရှုနိုင်သည်။

နန်းတော်ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျောက်ထု၊ ပန်းတိမ်နှင့် ပန်းပု လက်မှုပညာ အမွေအနှစ်များသည် ယနေ့တိုင် ရှင်သန် ဆဲ ဖြစ်သည်။ ထိုအမွေအနှစ်များ၏ ဆက်နွှယ်မှုကို မန္တလေးမြို့၏ ရိုးရာ လက်မှုပညာများ ဆောင်းပါးတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ဤလက်မှု အစဉ်အလာများသည် နန်းတော်ခေတ်မှ ဆင်းသက်လာသော အနုပညာ ရိုးရာ ဖြစ်သည်။

မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ (FAQ)

မန္တလေးနန်းတော်ကို ဘယ်သူ ဘယ်အချိန်က တည်ဆောက်ခဲ့သနည်း

မန္တလေးနန်းတော်ကို ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ မင်းတုန်းမင်းက ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့ပြီး၊ ၁၈၅၉ ခုနှစ်တွင် နန်းတွင်းကို အမရပူရမှ မန္တလေးသို့ တရားဝင် ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်ဟု Wikipedia နှင့် Encyclopædia Britannica က ဖော်ပြသည်။ မြို့တော်သစ် တည်ထောင်ရသည့် အကြောင်းရင်းများတွင် ဘာသာရေး ယုံကြည်ချက်နှင့် မဟာမြို့တော် တစ်ခု တည်ဆောက်လိုသော မင်းတုန်းမင်း၏ ဆန္ဒတို့ ပါဝင်ခဲ့သည်။ နန်းတော်ကြီးကို ကျွန်းသစ်သားဖြင့် အဓိက တည်ဆောက်ထားပြီး၊ မြနန်းစံကျော် ဟု အမည်ပေးထားသည်။

မန္တလေးနန်းတော်တွင် ဘုရင် ဘယ်နှစ်ပါး စိုးစံခဲ့သနည်း

မန္တလေးနန်းတော်တွင် ဘုရင် နှစ်ပါးသာ စိုးစံခဲ့သည်။ ပထမဆုံးမှာ နန်းတော် တည်ထောင်သူ မင်းတုန်းမင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယမှာ သူ၏ သားတော် သီပေါမင်း ဖြစ်သည်။ မင်းတုန်းမင်းသည် ၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ပြီးနောက် သီပေါမင်း နန်းတက်ခဲ့သည်။ သီပေါမင်းသည် ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတပ်ထံ လက်နက်ချ အညံ့ခံခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့ ဘုရင်စနစ်၏ နောက်ဆုံး ဘုရင် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဤနန်းတော်သည် မြန်မာ ဘုရင်စနစ်၏ နောက်ဆုံး ဘုရင့်နန်းတော် ဖြစ်သည်ဟု Wikipedia က မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

မူရင်း နန်းတော် ဘာကြောင့် ပျက်စီးခဲ့သနည်း

မူရင်း ကျွန်းသစ်သား နန်းတော် အဆောက်အအုံ အများစုသည် ၁၉၄၅ ခုနှစ် မတ်လအတွင်း ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် မန္တလေး တိုက်ပွဲကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မီးလောင်မှုဖြင့် ပြာပုံ ဖြစ်သွားခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က နန်းတော်ဝင်းကို ဗြိတိသျှတို့က Fort Dufferin အဖြစ် စစ်တပ်စခန်း အသုံးပြုနေပြီး၊ ဂျပန်တပ်နှင့် မဟာမိတ်တပ်တို့၏ တိုက်ပွဲ အလယ်တွင် ရှိနေခဲ့သည်ဟု Wikipedia က ဖော်ပြသည်။ မီးဘေး အလွန် ကျန်ရစ်ခဲ့သည်မှာ အုတ်မြို့ရိုးကြီး၊ ကျုံးနှင့် အခြေခံ အဆောက်အအုံ အနည်းငယ်သာ ဖြစ်သည်။

ယခု မြင်ရသော နန်းတော်သည် မူရင်း ဟုတ်ပါသလား

ယခု မြင်ရသော နန်းတော် အဆောက်အအုံ အများစုသည် မူရင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ၁၉၈၉ မှ ၁၉၉၆ ခုနှစ်အတွင်း ပြန်လည် တည်ဆောက်ထားသော အဆောက်အအုံများ ဖြစ်သည်။ ပြန်လည် တည်ဆောက်ရာတွင် သမိုင်း ဓာတ်ပုံများနှင့် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အုတ်မြစ်များကို အခြေခံ အသုံးပြုခဲ့သည်။ သို့သော် မြို့ရိုးကြီး၊ ကျုံးနှင့် အုတ်ဖြင့် ဆောက်လုပ်ထားသော အချို့ အစိတ်အပိုင်းများသည် မူရင်း အတိုင်း ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် နန်းတော်ဝင်းတွင် မူရင်းနှင့် ပြန်လည် တည်ဆောက်ထားသော အပိုင်းများ ရောနှော တည်ရှိနေသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။

မန္တလေးနန်းတော်၏ အရွယ်အစား မည်မျှ ကြီးမားသနည်း

မန္တလေးနန်းတော်ကို ဝန်းရံထားသော မြို့ရိုးကြီးသည် စတုရန်းပုံ ဖြစ်ပြီး၊ တစ်ဖက်လျှင် ၂,၀၃၂ မီတာ (၆,၆၆၆ ပေ) ခန့် ရှည်လျားသည်ဟု Wikipedia က ဖော်ပြသည်။ မြို့ရိုး ပတ်လည်တွင် အကျယ် ၆၄ မီတာ (၂၁၀ ပေ) ရှိသော ကျုံးကြီး တူးဖော်ထားသည်။ နံရံ၏ အမြင့်မှာ ၈ မီတာ ခန့် ရှိပြီး၊ တစ်ဖက်လျှင် တံခါးပေါက် သုံးပေါက်စီ၊ စုစုပေါင်း ၁၂ ပေါက် ရှိသည်။ ဤအတိုင်းအတာများက မန္တလေးနန်းတော်သည် ထိုခေတ်က အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးဆုံး ဘုရင့်နန်းတော် အဆောက်အအုံ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ကြောင်း ပြသနေသည်။

သီပေါမင်းကို ဘယ်နေရာသို့ ပြည်နှင်ဒဏ် ပေးခဲ့သနည်း

သီပေါမင်း၊ မိဖုရား စုဖုရားလတ်နှင့် မိသားစုကို ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရတနာဂီရိ (Ratnagiri) မြို့သို့ ပြည်နှင်ဒဏ် ပေးခဲ့သည်။ သီပေါမင်းသည် ထိုနေရာ၌ပင် ၁၉၁၆ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး၊ မြန်မာပြည်သို့ ဘယ်တော့မှ ပြန်မရောက်ခဲ့ပါ။ ဗြိတိသျှ အစိုးရက သီပေါမင်းကို နန်းတော်မှ ဖယ်ရှားပြီးနောက် ၁၈၈၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီတွင် အထက်မြန်မာတစ်ပြည်လုံးကို တရားဝင် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်ဟု Wikipedia က ဖော်ပြသည်။ သီပေါမင်း၏ ပြည်နှင်ဒဏ်သည် မြန်မာ့ ဘုရင်စနစ် ပြီးဆုံးခြင်း၏ အမှတ်အသား ဖြစ်သည်။

မန္တလေးနန်းတော်ကို ယခုအခါ လည်ပတ်နိုင်ပါသလား

ဟုတ်ကဲ့၊ မန္တလေးနန်းတော်သည် ပြည်တွင်း ပြည်ပ ခရီးသွားများ လည်ပတ်နိုင်သော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် နေရာ ဖြစ်သည်။ နန်းတော်ဝင်းအတွင်း ပြန်လည် တည်ဆောက်ထားသော ပြာသာဒ်ဆောင်များ၊ နန်းမြင့်စောင်းနှင့် မင်းဆက်ဆိုင်ရာ ပြတိုက်တို့ကို ကြည့်ရှုနိုင်သည်။ သို့သော် ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ငလျင်ကြောင့် မန္တလေးဒေသ အမွေအနှစ် နေရာ အချို့ ထိခိုက်ခဲ့သဖြင့်၊ လည်ပတ်ရန် မတိုင်မီ လက်ရှိ ဖွင့်လှစ်မှု အခြေအနေနှင့် လုံခြုံရေး အချက်အလက်များကို ကြိုတင် စစ်ဆေးသင့်သည်။ နန်းတော်ဝင်းသို့ ဝင်ရောက်ရန် ဝင်ကြေး လက်မှတ် လိုအပ်လေ့ရှိသည်။

နန်းတော်နှင့် မန္တလေး တောင်တို့ ဆက်စပ်မှု ရှိပါသလား

ရှိပါသည်။ မန္တလေးတောင်သည် နန်းတော်၏ မြောက်ဘက်တွင် တည်ရှိပြီး၊ မြို့တော်တည်ထောင်ရာတွင် ဘာသာရေးနှင့် ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ် ဆောင်သော အမှတ်အသား ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓ မန္တလေးတောင်ပေါ်သို့ ကြွရောက်တော်မူ၍ ဤနေရာတွင် မဟာမြို့တော် တစ်ခု ပေါ်ထွန်းလာမည် ဟု ဟောကြားခဲ့သည်ဟူသော ဒေသခံ ယုံကြည်ချက် ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မင်းတုန်းမင်းသည် မန္တလေးတောင်ခြေတွင် မြို့တော်သစ်ကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်း မှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။ နန်းတော်နှင့် မန္တလေးတောင်သည် ယဉ်ကျေးမှု အရ ခွဲခြား၍ မရသော အမွေအနှစ်များ ဖြစ်သည်။

မန္တလေးနန်းတော်သို့ ရောက်ရှိရန် လမ်းညွှန်နှင့် လည်ပတ်နည်း

မန္တလေးနန်းတော်သည် မန္တလေးမြို့လယ်တွင် တည်ရှိပြီး အေးငြိမ်းချမ်းသာလမ်းနှင့် ၆၆ လမ်းထောင့်ရှိ အရှေ့ဘက်တံခါး (အရှေ့မုခ်) မှသာ ပြည်ပ ဧည့်သည်များ ဝင်ရောက်ခွင့်ပြုသည်။ ကျန်တံခါးသုံးပေါက်မှာ မြန်မာ့တပ်မတော် စခန်းနယ်နိမိတ်အတွင်း ဖြစ်နေသောကြောင့် ဝင်ခွင့်မရှိပါ။ အောက်ပါ အဆင့်အတိုင်း လည်ပတ်ပါက အချိန်ကုန်သက်သာစေသည်။

1. မန္တလေး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် (MDL) မှ မြို့လယ်အထိ ၃၅ ကီလိုမီတာ ကွာဝေးပြီး တက္ကစီခ ၁၂,၀၀၀ ကျပ်ဝန်းကျင် ကုန်ကျသည် (Mandalay Airport Taxi Service စျေးနှုန်း, ၂၀၂၅)။
2. အရှေ့ဘက်တံခါးတွင် မန္တလေး ရှေးဟောင်းနယ်မြေ ဝင်ခွင့်လက်မှတ် (Mandalay Archaeological Zone Combo Ticket) ဝယ်ယူရသည်။
3. တံခါးဝမှ မြနန်းစံကျော်နန်းတော်အထိ ၁.၅ ကီလိုမီတာခန့် ကွာသဖြင့် မြို့တွင်းကား သို့မဟုတ် စက်ဘီးဖြင့် သွားနိုင်သည်။
4. နံနက် ၇:၃၀ မှ ညနေ ၄:၃၀ အတွင်း ဖွင့်ထားပြီး ဝင်ခွင့်လက်မှတ် နောက်ဆုံးရောင်းချချိန်မှာ ညနေ ၄:၀၀ ဖြစ်သည်။

ဧည့်သည်အများစုသည် နန်းတော်အလယ်ရှိ နာရီစင် (Watch Tower) ၁၂၁ ထစ်ကို တက်၍ နန်းတော်တစ်ခုလုံး၏ ဒီဇိုင်းပုံစံကို မြင်နိုင်သည်။ ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ ၂၀၁၉ ဒေတာအရ မန္တလေးကို လာရောက်သူ နိုင်ငံခြားသား ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် နန်းတော်၊ ကုသိုလ်တော်ဘုရားနှင့် မဟာမုနိဘုရားကို တစ်နေ့တည်း ပေါင်းစပ်လည်ပတ်ကြသည်။ နန်းတော်အတွင်း လမ်းညွှန်ဆိုင်းဘုတ်များမှာ မြန်မာနှင့် အင်္ဂလိပ် နှစ်ဘာသာဖြင့်သာ ရှိသဖြင့် တရုတ်၊ ဂျပန် ဧည့်သည်များအတွက် ကြိုတင် ဘာသာပြန် လမ်းညွှန်ငှားရမ်းခြင်းက အဆင်ပြေစေသည်။ ပူပြင်းသော ရာသီတွင် နံနက်ပိုင်း လည်ပတ်ခြင်းသည် အကောင်းဆုံးဖြစ်ပြီး ရေဘူးနှင့် ထီးဆောင်ထားသင့်သည်။

ဝင်ခွင့်လက်မှတ်နှင့် ကုန်ကျစရိတ် အသေးစိတ်

မန္တလေးနန်းတော်ကို သီးခြား လက်မှတ်ဖြင့် ဝင်၍မရဘဲ မန္တလေး ရှေးဟောင်းနယ်မြေ ပေါင်းစပ်လက်မှတ်ဖြင့်သာ ဝင်ရသည်။ ဤလက်မှတ်တစ်စောင်ဖြင့် နန်းတော်အပြင် ကုသိုလ်တော်ဘုရား၊ ရွှေနန်းတော်ကျောင်း၊ အတုမရှိကျောင်းနှင့် မန္တလေးတောင်ပါ ၅ ရက်အတွင်း ဝင်ရောက်နိုင်သည်။ အောက်ပါဇယားသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွက် ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန သတ်မှတ်နှုန်းထားများ ဖြစ်သည်။

ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ ၂၀၁၉ ထုတ်ပြန်ချက်အရ မန္တလေးတွင် တစ်ညအိပ်တည်းခိုခြင်း ပျမ်းမျှ ကုန်ကျစရိတ်မှာ အလယ်အလတ်တန်း ဟိုတယ်အတွက် ၃၅ ဒေါ်လာမှ ၅၅ ဒေါ်လာ ဝန်းကျင်ဖြစ်သည်။ နန်းတော်အပါအဝင် ရှေးဟောင်းနယ်မြေ တစ်နေ့စာ လည်ပတ်မှုအတွက် တစ်ဦးချင်း ကုန်ကျစရိတ်ကို ဂဏန်းတွက်ကြည့်ပါက လက်မှတ် ၁၀,၀၀၀ ကျပ်၊ မြို့တွင်းသွားလာခ ၁၅,၀၀၀ ကျပ်နှင့် နေ့လယ်စာ ၈,၀၀၀ ကျပ် ပေါင်း ၃၃,၀၀၀ ကျပ်ခန့် ရှိသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်က နိုင်ငံခြားသား ဝင်ကြေးမှာ ၁၀ ဒေါ်လာ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၅ အထိ နှုန်းထား မပြောင်းလဲဘဲ ဆက်လက် တည်ရှိနေသည်မှာ ထူးခြားသည်။

အခြား မြန်မာ နန်းတော်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ချက်

မန္တလေးနန်းတော်၏ သမိုင်းနှင့် ဗိသုကာ တန်ဖိုးကို နားလည်ရန် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော အခြားနန်းတော်များနှင့် ယှဉ်ကြည့်ခြင်းက အထောက်အကူ ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ယခင်ခေတ်များ၏ နန်းမြို့တော်များမှာ ဒီဇိုင်း၊ ပစ္စည်းနှင့် တည်ရှိမှု အခြေအနေ ကွဲပြားကြသည်။

အင်းဝနန်းတော်သည် မြို့တော် အကြိမ်ပေါင်းများစွာ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း ၁၈၃၈ ငလျင်ကြောင့် ကြီးမားစွာ ပျက်စီးခဲ့ကြောင်း ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန မှတ်တမ်းများက ဖော်ပြသည်။ အမရပူရ နန်းတော်ကို ၁၈၅၇ တွင် ဖြုတ်သိမ်း၍ ၎င်း၏ ကျွန်းသစ်တိုင်နှင့် အဆောက်အအုံ အစိတ်အပိုင်းများကို မန္တလေးနန်းတော် တည်ဆောက်ရာတွင် ဆင်ဘောင်ဆယ်စီး၊ လှည်းများဖြင့် သယ်ယူ ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့သည်။ ဤနည်းဖြင့် မန္တလေးနန်းတော်သည် နန်းတော်အသစ်တစ်ခုဖြစ်သော်လည်း ၎င်း၏ ပစ္စည်းအချို့မှာ အမရပူရခေတ်အထိ ပြန်ရောက်နိုင်သည်။ ဤနှိုင်းယှဉ်မှုက မန္တလေးနန်းတော်သည် မြန်မာဘုရင်ခေတ်၏ နောက်ဆုံး၊ အပြည့်စုံဆုံးနှင့် မှတ်တမ်းအများဆုံး ရရှိနိုင်သော နန်းတော်ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။

ခရီးသွားများ မကြာခဏ ကျူးလွန်တတ်သော အမှားများနှင့် ရှောင်ရှားနည်း

မန္တလေးနန်းတော် လည်ပတ်သူ အများအပြားသည် ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှု မလုံလောက်ခြင်းကြောင့် အချိန်နှင့် ငွေ အလဟဿ ဖြစ်တတ်သည်။ အောက်ပါ အမှားများကို ရှောင်ရှားပါက ပိုမို အကျိုးရှိသော ခရီးစဉ် ဖြစ်လာမည်။

• မှားယွင်းသော တံခါးမှ ဝင်ရန် ကြိုးစားခြင်း။ အရှေ့ဘက်တံခါး တစ်ခုတည်းမှသာ ဧည့်သည် ဝင်ခွင့်ရှိရာ၊ မြောက်/တောင်/အနောက် တံခါးများသို့ သွားမိပါက လမ်းခရီး ၂ ကီလိုမီတာကျော် ပြန်လှည့်ရတတ်သည်။
• လည်ပတ်ချိန် မှားယွင်းခြင်း။ ဝင်ခွင့်လက်မှတ် နောက်ဆုံးရောင်းချချိန် ညနေ ၄:၀၀ ဖြစ်ပြီး ၄:၃၀ တွင် ပိတ်သဖြင့် ညနေပိုင်း ဝင်လျှင် အချိန် မလောက်ပါ။
• ဝတ်စားဆင်ယင်မှု မသင့်လျော်ခြင်း။ ရွှေနန်းတော်ကျောင်းကဲ့သို့ ဘုရားကျောင်းနီးဝန်းတွင် ဒူးနှင့် ပခုံး ဖုံးအုပ်ထားရန် လိုအပ်သည်။
• ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ရောထွေးခြင်း။ နန်းတော်တိုက်တာများသည် ၁၉၉၀ နောက်ပိုင်း ပြန်တည်ဆောက်ထားသည့် အဆောက်အအုံများ ဖြစ်ပြီး မူရင်းမှာ ၁၉၄၅ စစ်မီးတွင် လောင်ကျွမ်းသွားကြောင်း သတိမူသင့်သည်။

နောက်ထပ် မကြာခဏ ဖြစ်တတ်သော အမှားမှာ နန်းတော်တစ်ခုတည်းအတွက် တစ်နေ့လုံး သီးသန့်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အမှန်တကယ်တွင် ဧည့်သည်အများစုသည် ၁ နာရီခွဲမှ ၂ နာရီအတွင်း လည်ပတ်ပြီးစီးကြသည်ဟု ဒေသခံ လမ်းညွှန်များ၏ အတွေ့အကြုံက ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် တူညီသော ပေါင်းစပ်လက်မှတ်ဖြင့် ဝင်ခွင့်ရသော ကုသိုလ်တော်ဘုရားနှင့် မန္တလေးတောင်ကိုပါ တစ်နေ့တည်း ပေါင်းစပ်စီစဉ်ခြင်းက လက်မှတ်တန်ဖိုးကို အပြည့်အဝ ရယူနိုင်စေသည်။ ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ အကြံပြုချက်အရ နွေရာသီ (မတ်မှ မေ) တွင် အပူချိန် ၄၀ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ မြင့်တက်နိုင်သဖြင့် နံနက်စောစော လည်ပတ်ခြင်းက အကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။

ဓာတ်ပုံရိုက်ကူးခြင်းနှင့် ခရီးသွား စာရင်းအင်း သုံးသပ်ချက်

မန္တလေးနန်းတော်သည် ဓာတ်ပုံဆရာများအတွက် မြန်မာ့ဗိသုကာ၏ ထူးခြားသော ရှုထောင့်များကို ပေးစွမ်းသည်။ အကောင်းဆုံး ဓာတ်ပုံများ ရရှိရန် အောက်ပါ နည်းလမ်းများကို လိုက်နာနိုင်သည်။

• နာရီစင်ထိပ်မှ ရိုက်ကူးခြင်း။ ၁၂၁ ထစ်ရှိ ဆင်ဝှေ့လှေကားကို တက်ပြီး နံနက် ၈ နာရီ နေရောင်တွင် နန်းတော်အဆောက်အအုံများ၏ ရွှေထီးတော်များ တောက်ပစွာ မြင်ရသည်။
• ရွှေရောင် နာရီ (Golden Hour) အသုံးချခြင်း။ ညနေ ၄ နာရီဝန်းကျင် နေဝင်ချိန် အလင်းရောင်သည် ကျွန်းသစ် တိုက်တာများ၏ အသွေးအရောင်ကို ပိုမို ထင်ရှားစေသည်။
• ရေကန်အပြင်ဘက်မှ ရိုက်ခြင်း။ ၆၄ မီတာ ကျယ်သော ကျုံးနှင့် နီပွ ၂ ကီလိုမီတာကျော် ရှည်လျားသော ခံတပ်နံရံတို့ကို ပြင်ပလမ်းမှ ဆက်တိုက် ပုံများ ရိုက်ကူးနိုင်သည်။

ခရီးသွား စာရင်းအင်းကို ကြည့်လျှင် မန္တလေးသည် မြန်မာ့ ဒုတိယ အကြီးဆုံး ခရီးသွား မြို့တော် ဖြစ်သည်။ ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ ၂၀၁၉ စာရင်းအရ မြန်မာနိုင်ငံသို့ နိုင်ငံခြားသား ၄.၃၆ သန်း ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ သိသာသော အစိတ်အပိုင်းသည် မန္တလေးကို လည်ပတ်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၀ ကိုဗစ်ကာလအတွင်း ဤကိန်းဂဏန်းသည် ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ကျဆင်းသွားခဲ့ပြီး ၂၀၂၃ မှစ၍ ပြန်လည် တိုးတက်လာသည်ဟု အဆိုပါဌာနက ဆိုသည်။ ဓာတ်ပုံရိုက်ကူးရာတွင် တပ်မတော် စခန်းနယ်နိမိတ်ရှိ အဆောက်အအုံများ၊ လုံခြုံရေး တပ်ဖွဲ့ဝင်များကို ရိုက်ကူးခြင်း တားမြစ်ထားသဖြင့် သတိပြုရန် လိုသည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်က ရေကြောင်းပြ နာရီစင်အပါအဝင် နန်းတော်တိုက်တာ ၁၁၄ လုံးကို ပြန်လည် တည်ဆောက်ပြီးစီးခဲ့ကြောင်း ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန မှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသည်။

မန္တလေးနန်းတော် လည်ပတ်ရန် အကောင်းဆုံး ရာသီနှင့် တစ်နေ့တာ အချိန်ရွေးချယ်မှု

မန္တလေးမြို့သည် Köppen-Geiger ရာသီဥတု ခွဲခြားမှုအရ အပူပိုင်း ဆာဗားနား (Aw) အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး၊ တစ်နှစ်လုံး ရာသီ သုံးမျိုး ခွဲခြားနိုင်သည်။ မြန်မာ မိုးလေဝသနှင့် ဇလဗေဒ ညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန (DMH 2024) မှတ်တမ်းအရ နိုဝင်�‌ဘာမှ ဖေဖော်ဝါရီအထိ အေးမြ ခြောက်သွေ့ရာသီတွင် နေ့အပူချိန် ၂၈ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်ဝန်းကျင်နှင့် ည အပူချိန် ၁၃ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်ခန့်အထိ ကျဆင်းသဖြင့် နန်းတော်ဝင်း ပတ်လည် ၂ ကီလိုမီတာ လမ်းလျှောက်ရန် အသင့်တော်ဆုံး ဖြစ်သည်။

ဧပြီလသည် တစ်နှစ်တာ၏ အပူဆုံးလ ဖြစ်ပြီး DMH 2024 အရ နေ့လယ်အပူချိန် ၄၀ မှ ၄၃ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်အထိ ရှိတတ်သဖြင့်၊ နန်းတော်ဝင်းအတွင်း အရိပ်အာဝါသ နည်းပါးသော လမ်းများတွင် နေရောင်ထိခိုက်မှု များတတ်သည်။ ဇွန်မှ အောက်တိုဘာအထိ မိုးရာသီတွင် မိုးရေချိန် မြင့်မားသော်လည်း ခရီးသွား နည်းပါး၍ ဓာတ်ပုံ နောက်ခံ သန့်ရှင်းသည်။

တစ်နေ့တာအတွင်း ဝင်ခွင့်ဖွင့်ချိန် နံနက် ၇:၃၀ မှ ၉:၀၀ ကြားသည် နေရောင် မပြင်းသေးဘဲ နန်းမြင့်စောင်း (Nanmyint Saung) မျှော်စင်ပေါ်မှ မြို့ရိုးနှင့် ကျုံးကို ရိုက်ကူးရန် အလင်းအကောင်းဆုံး အချိန် ဖြစ်သည်။ နေဝင်ချိန် မတိုင်မီ ၁ နာရီခန့်တွင်လည်း ရွှေရောင် နေရောင်အောက်တွင် မြနန်းစံကျော် အဆောက်အအုံများ ထင်ရှားသည်။ နေ့လယ် ၁၁ နာရီမှ မွန်းလွဲ ၂ နာရီကြားသည် အရိပ် နည်းပါးသဖြင့် သက်ကြီးရွယ်အို ခရီးသွားများအတွက် နားနေချိန် ထားသင့်သည်။

နန်းတော်ကို အခြေခံ၍ မန္တလေး အမွေအနှစ် တစ်နေ့တာ ခရီးစဉ် နမူနာ

မန္တလေးနန်းတော်ကို သီးခြား မကြည့်ဘဲ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကုန်းဘောင်ခေတ် အမွေအနှစ်များနှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် တစ်နေ့တည်း ထိရောက်စွာ လည်ပတ်နိုင်သည်။ အောက်ပါ ခရီးစဉ်နမူနာသည် တည်နေရာ နီးစပ်မှုကို အခြေခံ၍ စီစဉ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

1. နံနက် ၇:၃၀ – အရှေ့မုခ်ပေါက်မှ နန်းတော်ဝင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီး မြနန်းစံကျော်နှင့် နန်းမြင့်စောင်း မျှော်စင်ကို ၁ နာရီခွဲခန့် လည်ပတ်ပါ။
2. နံနက် ၉:၀၀ – နန်းတော်အရှေ့ဘက် ၁ ကီလိုမီတာ အကွာရှိ ရွှေနန်းတော် ကျောင်းတိုက်သို့ သွားပါ။ မြန်မာ ရှေးဟောင်းသုတေသန ဦးစီးဌာန မှတ်တမ်းအရ ဤ ကျွန်းသား အဆောက်အအုံသည် မီးမလောင်မီ မူလနန်းတော်မှ ရှင်သန်ကျန်ရစ်သော တစ်ခုတည်းသော အဆောက်အအုံ ဖြစ်သည်။
3. နံနက် ၁၀:၀၀ – အနီးတွင်ပင်ရှိသော ကုသိုလ်တော် စေတီ (ကမ္ဘာ့ အကြီးဆုံး စာအုပ်) ၇၂၉ ကျောက်စာတိုက်ကို လမ်းလျှောက်၍ ကြည့်ရှုပါ။
4. မွန်းလွဲ ၁:၀၀ – နေ့လယ်စာ အပြီး မန္တလေးတောင်ခြေသို့ သွားပါ။
5. ညနေ ၅:၀၀ – မန္တလေးတောင်ထိပ်မှ နေဝင်ဆည်းဆာ ရှုခင်းကို ခံစားပါ။

ဤ နေရာ လေးခုသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ၂ ကီလိုမီတာ အတွင်း တည်ရှိသဖြင့် e-bike သို့မဟုတ် ဆိုက်ကား ဖြင့် တစ်နေ့တည်း ပြီးစီးနိုင်သည်။ ရွှေနန်းတော်ကျောင်းတိုက်တွင် ဝင်ခွင့်လက်မှတ် သီးခြား ရှိသော်လည်း မန္တလေး ရှေးဟောင်း ဇုန် ပေါင်းစုံ လက်မှတ် (Combo ticket) ဖြင့် ဤ နေရာ အများစုကို ဝင်ရောက်ခွင့် ရရှိနိုင်ကြောင်း ဒေသခံ ခရီးသွား အေဂျင်စီများက ထောက်ပြသည်။ ဆက်စပ်ထားသော ဤ ခရီးစဉ်က နန်းတော် တစ်ခုတည်းကို ကြည့်ခြင်းထက် ကုန်းဘောင်ခေတ် ယဉ်ကျေးမှု၏ ပြည့်စုံသော ပုံရိပ်ကို ပေးသည်။

သက်ကြီးရွယ်အို၊ မသန်စွမ်းသူနှင့် မိသားစု ခရီးသွားများအတွက် အဆင်ပြေမှု အချက်အလက်

မန္တလေးနန်းတော်ဝင်းသည် ဧရိယာ ကျယ်ဝန်းသဖြင့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြင်ဆင်မှု လိုအပ်သည်။ မြန်မာ ရှေးဟောင်းသုတေသန ဦးစီးဌာန အချက်အလက်အရ နန်းတော်မြို့ရိုး၏ တစ်ဖက်စီသည် ၂ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားပြီး၊ နိုင်ငံခြားသား ခရီးသွားများ ဝင်ခွင့်ပြုသော အရှေ့မုခ်ပေါက်မှ အလယ်တည့်တည့်ရှိ မြနန်းစံကျော် နန်းတော်အထိ လမ်းသည် ၁ ကီလိုမီတာ ကျော်ရှိ၍ လမ်းလျှောက်ပါက မိနစ် ၂၀ ခန့် ကြာသည်။ ထို့ကြောင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများအတွက် ကိုယ်ပိုင်ကား သို့မဟုတ် ငှားရမ်း e-bike ဖြင့် နန်းတော်အနီးအထိ မောင်းနှင်ဝင်ခွင့် ရှိမရှိ ကြိုတင် စုံစမ်းသင့်သည်။

• မျှော်စင် လှေကား – နန်းမြင့်စောင်း မျှော်စင်သို့ တက်ရန် လိမ်ကောက် လှေကား အဆင့်ပေါင်းများစွာ ရှိ၍ ဒူးနာ ဝေဒနာရှင်နှင့် ဘီးတပ်ကုလားထိုင် သုံးသူများ မတက်နိုင်ပါ။
• ဘီးတပ်ကုလားထိုင် – အဓိက အဆောက်အအုံ ကြားရှိ ကြမ်းခင်းများသည် ကျောက်ပြားနှင့် သစ်သားဖြစ်၍ အချို့နေရာတွင် အဆင့်များ ရှိသဖြင့် တစ်ဦးတည်း သွားလာရန် ခက်ခဲသည်။
• အပူ ကာကွယ်ရေး – ဝင်းအတွင်း အရိပ် နည်းပါးသဖြင့် ထီး၊ ရေနှင့် နေကာ ဆေး မဖြစ်မနေ ယူဆောင်သင့်သည်။

မိသားစုနှင့် ကလေး ပါသူများအတွက် နံနက်ပိုင်း ဝင်ရောက်ခြင်းသည် အပူဒဏ်နှင့် ပင်ပန်းမှုကို လျှော့ချသည်။ ကျုံးပတ်လည်တွင် ဆိုင်ကယ်နှင့် စက်ဘီး ငှားရမ်းနိုင်ပြီး ကလေးများအတွက် နန်းတော်ဝင်းပြင်ပ ကျုံးဘေး လမ်းလျှောက်ခြင်းသည် ပိုမို သက်တောင့်သက်သာ ရှိသည်။ ဝင်းအတွင်း အစားအသောက် ရောင်းချမှု အကန့်အသတ် ရှိသဖြင့် မိသားစုများ ကိုယ်ပိုင် ရေနှင့် အဆာပြေ ယူဆောင်ရန် အကြံပြုသည်။ အိမ်သာ အဆောက်အအုံများသည် မုခ်ပေါက်အနီးနှင့် အဓိက အဆောက်အအုံ အနီးတွင်သာ ရှိ၍ ကြိုတင် မှတ်သားထားသင့်သည်။

နန်းတော် လည်ပတ်ရန် လမ်းညွှန်ရွေးချယ်မှု၊ လူကိုယ်တိုင် လမ်းညွှန်၊ အသံလမ်းညွှန်နှင့် ကိုယ်တိုင်လေ့လာခြင်း နှိုင်းယှဉ်ချက်

မန္တလေးနန်းတော်သည် အကွက်ပေါင်း တစ်ရာ့ဆယ်ကျော် ကျယ်ဝန်းပြီး အဆောက်အအုံ လေးဆယ်ကျော် ပါဝင်သဖြင့် ကိုယ်တိုင်ကြည့်ရှုသူ အများစုသည် နေရာတိုင်း၏ သမိုင်းကြောင်းကို နားလည်ရန် ခက်ခဲတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် လည်ပတ်နည်း သုံးမျိုးကို နှိုင်းယှဉ်၍ မိမိနှင့် ကိုက်ညီသည့်အရာကို ရွေးချယ်သင့်သည်။ ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ၂၀၂၄ ခရီးသွား စစ်တမ်းအရ နိုင်ငံခြားသား ဧည့်သည် ၆၂ ရာခိုင်နှုန်းခန့်က လမ်းညွှန်တစ်ဦးဦးကို အသုံးပြုကြသည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။

လူကိုယ်တိုင် လမ်းညွှန်များသည် မြနန်းစံကျော် ပလ္လင်ခန်းမ၊ နာရီစင်နှင့် ဘုရင်မ၏ နေအိမ်တို့၏ နောက်ကွယ်ဇာတ်လမ်းများကို ရှင်းပြနိုင်ခြင်းကြောင့် တန်ဖိုးအရှိဆုံး ဖြစ်သော်လည်း မှန်ကန်သော အချက်အလက် ပေးနိုင်သူကိုသာ ရွေးချယ်သင့်သည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက် ဦးစီးဌာန၏ ၂၀၂၃ မှတ်တမ်းအရ တရားဝင် မှတ်ပုံတင်ထားသော ဒေသခံ လမ်းညွှန် ၇၀ ကျော်သာ မန္တလေးတွင် ရှိသဖြင့် ရာသီဦးကာလတွင် ကြိုတင် မှာယူထားရန် အကြံပြုသည်။ အသံလမ်းညွှန်ကို နန်းတော် ဝင်ပေါက်အနီး ရုံးခန်းတွင် ငှားရမ်းနိုင်ပြီး မြန်မာ၊ အင်္ဂလိပ်နှင့် တရုတ်ဘာသာတို့ ရရှိနိုင်သည်။ ကိုယ်တိုင်လေ့လာသူများအတွက်မူ နန်းတော်အတွင်း လမ်းညွှန်ဆိုင်းဘုတ်များ နည်းပါးသဖြင့် ကြိုတင် မြေပုံ ဒေါင်းလုဒ်ဆွဲထားရန် လိုအပ်သည်။ ဘတ်ဂျက် သက်သာစေရန် အဖွဲ့လိုက် လာသူ ၄ ဦးမှ ၆ ဦးအတွက် လမ်းညွှန်တစ်ဦးကို မျှဝေငှားရမ်းခြင်းသည် တစ်ဦးချင်း ကုန်ကျစရိတ်ကို သိသိသာသာ လျှော့ချပေးနိုင်သည်။

နန်းတော်အတွင်းရှိ ပြတိုက်၊ ပြခန်းများနှင့် မဖြစ်မနေ ကြည့်ရှုသင့်သော အမွေအနှစ် ပစ္စည်းများ

ဧည့်သည် အများစုသည် နန်းတော်ပလ္လင်ခန်းမနှင့် နာရီစင်ကိုသာ ကြည့်ပြီး ပြန်ထွက်တတ်ကြသော်လည်း နန်းတော်ဝင်း အတွင်းတွင် မြင်တွေ့သင့်သော ပြခန်းများ ရှိနေသည်။ အဓိကမှာ နန်းတော်ဝင်း အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ မန္တလေးနန်းတော် ယဉ်ကျေးမှု ပြတိုက် (Mandalay Palace Cultural Museum) ဖြစ်ပြီး ကုန်းဘောင်ခေတ် မင်းသုံးတန်ဆာ၊ ဘုရင့်ထီးနန်း ပစ္စည်းများနှင့် ဓာတ်ပုံ မှတ်တမ်းများကို ပြသထားသည်။

• နာရီစင် (နန်းမြင့်စင်)၊ ထိပ်ဆုံးအထိ လှေကားဖြင့် တက်နိုင်ပြီး နန်းတော်ဝင်း တစ်ခုလုံးနှင့် မန္တလေးတောင်ကို ရှုမြင်နိုင်သည်။
• မြနန်းစံကျော် ပလ္လင်တော် (သီဟာသန ပလ္လင်)၊ မူရင်းကို ရန်ကုန် အမျိုးသားပြတိုက်တွင် ထားရှိပြီး ဤနေရာတွင် ပုံတူ တည်ဆောက်ထားသည်။
• ဘုရင်မ နေအိမ်နှင့် မိဖုရားခန်းများ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ် နန်းတွင်း ဘဝကို ပြသသည့် ပရိဘောဂများ ပါဝင်သည်။
• သီပေါမင်း အသုံးအဆောင်များ ပြခန်း၊ နောက်ဆုံး ဘုရင်၏ ပစ္စည်း အနည်းငယ်ကို ပြသထားသည်။

ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက် ဦးစီးဌာန၏ ၂၀၂၃ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ၁၉၄၅ ခုနှစ် မီးလောင်မှုကြောင့် မူရင်း သစ်သားအဆောက်အအုံ ၁၁၄ ခုအနက် အများစု ပျက်စီးသွားသဖြင့် ယခု ပြသထားသော ပစ္စည်း အများစုမှာ စစ်ပြီးခေတ်တွင် စုဆောင်းရရှိထားသည့် မူရင်းနှင့် ပုံတူ ရောနှောဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မှန်ကန်သော သမိုင်းကြောင်း သိရှိရန် ပြခန်းတိုင်းရှိ ရှင်းလင်းချက် ဆိုင်းဘုတ်များကို ဖတ်ရှုသင့်သည်။ နာရီစင်သို့ တက်ရောက်ရာတွင် ၄၅ ဒီဂရီ မတ်စောက်သော လှေကားကို ဖြတ်ရသဖြင့် ဒူးအဆစ် ပြဿနာရှိသူများ သတိထားရန် လိုသည်။ ပြတိုက်အတွင်း ဓာတ်ပုံရိုက်ခွင့်ကို နေရာအလိုက် ကန့်သတ်ထားသဖြင့် မီးသီးပိတ်၍ ရိုက်ရန် အကြံပြုပြီး၊ နံနက် ၉ နာရီ ဝန်းကျင်တွင် ဝင်ရောက်ပါက လူစည်ကားမှု နည်းသေးသဖြင့် ပြခန်းတိုင်းကို အေးချမ်းစွာ ကြည့်ရှုနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

ကျုံး၊ မြို့ရိုးနှင့် ခုခံကာကွယ်ရေး အင်ဂျင်နီယာ ဖွဲ့စည်းပုံ

မန္တလေးနန်းတော်ကို နန်းတော် အဆောက်အအုံများ တစ်ခုတည်းအဖြစ် မကြည့်ဘဲ၊ စတုရန်းပုံ ခံတပ်မြို့ကြီး တစ်ခုလုံးအဖြစ် ကြည့်လျှင် ၎င်း၏ စစ်ရေး အင်ဂျင်နီယာ ပညာကို ပိုမို နားလည်နိုင်သည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ အမျိုးသားပြတိုက်နှင့် စာကြည့်တိုက် ဦးစီးဌာန၏ မှတ်တမ်းအရ မြို့ရိုး တစ်ဖက်စီသည် ၂,၀၃၂ မီတာ (ခန့်မှန်း ၂ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားပြီး ဘေးလေးဖက် ပေါင်းလိုက်လျှင် ကီလိုမီတာ ၈ နီးပါး ဝန်းရံထားသည်။ မြို့ရိုးကို အမရပူရမှ သယ်ဆောင်လာသော အုတ်များဖြင့် ဆောက်လုပ်ထားပြီး အမြင့် ၈ မီတာ (ပေ ၂၆) ခန့်နှင့် ခြေရင်း၌ ၃ မီတာ ထူသည်။

မြို့ရိုး ပတ်ပတ်လည်တွင် ရေကာ ကျုံးကြီး ဝိုင်းရံထားပြီး ၎င်းသည် ရန်သူ့ ထိုးဖောက်မှုကို ဟန့်တားရုံသာမက မီးဘေး ကာကွယ်ရေး အတွက်လည်း အသုံးဝင်ခဲ့သည်။ ဝင်ပေါက်များမှာ မြို့ရိုး တစ်ဖက်လျှင် တံခါး ၃ ပေါက်စီဖြင့် စုစုပေါင်း ၁၂ ပေါက် ရှိပြီး၊ မြို့ရိုးပေါ်တွင် အကွာအဝေး မှန်မှန် ထားရှိသော ပြအိုး ၄၈ ခုက ကင်းစောင့်ခြင်းနှင့် မီးတောက် အချက်ပြခြင်း လုပ်ငန်းအတွက် တာဝန်ယူခဲ့သည်။ UNESCO ၏ ၂၀၂၁ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ယာယီစာရင်း (Tentative List) တွင် မန္တလေးနန်းတော်ကို “အထက်မြန်မာပြည် ရှေးဟောင်းမြို့တော်များ” အုပ်စုဖြင့် ထည့်သွင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

ယနေ့ ခရီးသွားများ သတိပြုသင့်သည်မှာ မြို့ရိုးအတွင်းကို တပ်မတော်က ထိန်းချုပ်ထားသဖြင့် နိုင်ငံခြားသား ဧည့်သည်များ အရှေ့ဘက် တံခါးပေါက် တစ်ခုတည်းမှသာ ဝင်ခွင့်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။

ရွှေနန်းတော်ကျောင်း, မူရင်းနန်းတော်မှ ကျန်ရစ်သော တစ်ခုတည်းသော အဆောက်အအုံ

၁၉၄၅ ခုနှစ် မီးလောင်မှုက မြနန်းစံကျော် နန်းတော် အတွင်းရှိ မူရင်း သစ်သား အဆောက်အအုံ အားလုံးနီးပါးကို ဖျက်ဆီးခဲ့သော်လည်း၊ မူရင်း နန်းတော်တည်ဆောက်ပုံကို ယနေ့ ကိုယ်တိုင် မြင်တွေ့လိုသူများအတွက် ရွှေနန်းတော်ကျောင်း (Golden Palace Monastery) သည် တစ်ခုတည်းသော အသက်ရှင် ကျန်ရစ်သော သက်သေ ဖြစ်သည်။ ဤအဆောက်အအုံသည် မူလက မင်းတုန်းမင်း ကိုယ်တိုင် နေထိုင်ခဲ့သော ရွှေနန်းတော် အဆောင် ဖြစ်ပြီး၊ မင်းတုန်းမင်း ၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် ဤနေရာ၌ပင် နတ်ရွာစံခဲ့သည်ဟု ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန၏ မှတ်တမ်းများက ဖော်ပြသည်။

သီပေါမင်းသည် ၁၈၈၀ ပြည့်နှစ်ဝန်းကျင်တွင် ခမည်းတော် ကွယ်လွန်ရာ အဆောင်ကို မဂ်ဂုဏ် ပူဇော်သည့်အနေဖြင့် ဖြုတ်ချ၍ နန်းတော်အပြင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်း လှူဒါန်းခဲ့ခြင်းကြောင့် ၁၉၄၅ မီးဘေးမှ လွတ်မြောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤကံကြမ္မာ ဆန်းကြယ်မှုကြောင့် ဧည့်သည်များသည် ၁၉ ရာစု ကုန်း�‌ဘောင် လက်ရာ ပင်မ ကျွန်းသစ် ဗိသုကာ၊ အသေးစိတ် ထွင်းထုထားသော ဇာတ်တော်ပုံများနှင့် မူရင်း ရွှေချသား နံရံများ၏ အကြွင်းအကျန်ကို တိုက်ရိုက် လေ့လာနိုင်သည်။

• တည်နေရာ, အသုတ်ရှည် ကျောင်းတိုက်အနီး၊ နန်းတော် အရှေ့တံခါးမှ ကားဖြင့် ၁၀ မိနစ်ခန့်။
• ဝင်ခွင့်, မန္တလေး ရှေးဟောင်း ဇုန် ပေါင်းစပ်လက်မှတ် (Archaeological Zone) ၁၀,၀၀၀ ကျပ်ဖြင့် ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုနိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် ကုသိုလ်တော်နှင့် အသုတ်ရှည်ကိုပါ အကျုံးဝင်သည်။
• အကောင်းဆုံး အချိန်, နံနက်စောစော အလင်းရောင်တွင် ထွင်းထု လက်ရာများ၏ အရိပ်အရောင်က ပိုမို ထင်ရှားသည်။

ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ ၂၀၁၉ ခုနှစ် စာရင်းအရ မန္တလေး ရှေးဟောင်း ဇုန်သို့ ဝင်ရောက်သူ အများစုသည် နန်းတော်နှင့် ရွှေနန်းတော်ကျောင်းကို တစ်ဆက်တည်း ပေါင်းစပ် လည်ပတ်လေ့ ရှိသဖြင့်၊ မူရင်းနှင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်မှု နှစ်မျိုးကို ယှဉ်တွဲ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ရှုနိုင်ရန် အချိန် နာရီဝက်ခန့် ထပ်ဆောင်း ထားသင့်သည်။

Related Reading

• မန္တလေး နန်းတော်နှင့် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ လမ်းညွှန်
• ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာ – မန္တလေးအဆောက်အအုံ ဒီဇိုင်းပုံစံ
• မန္တလေး ရှေးဟောင်းနေရာများ ဝင်ကြေးနှင့် Zone Fee အညွှန်း
• မန္တလေး လည်ပတ်သင့်သော သမိုင်းဝင်နေရာ ၁၅ ခု
• မန္တလေး သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံများ – အပြည့်အစုံ လမ်းညွှန်
• မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရေး
• မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ၏ အချိန်ဇယား (၁၈၅၇-ယနေ့)
• မြေငလျင်ဒဏ်ခံ သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ ပြန်လည်ပြုပြင်ရာ အခက်အခဲများ
• သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရား ကွာခြားချက် နှိုင်းယှဉ်ချက်

ကိုးကားချက်များ (Sources)

• Mandalay Palace – နန်းတော်၏ သမိုင်း၊ ဗိသုကာနှင့် အတိုင်းအတာ ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (Wikipedia) – https://en.wikipedia.org/wiki/Mandalay_Palace
• Mandalay – မြို့တော် သမိုင်းနှင့် နန်းတော် အကြောင်း အညွှန်း (Encyclopædia Britannica) – https://www.britannica.com/place/Mandalay
• Konbaung Dynasty – ကုန်းဘောင်မင်းဆက် သမိုင်း မှတ်တမ်း (Wikipedia) – https://en.wikipedia.org/wiki/Konbaung_dynasty
• Thibaw Min – သီပေါမင်းနှင့် မင်းဆက် ပြုတ်ကျမှု မှတ်တမ်း (Wikipedia) – https://en.wikipedia.org/wiki/Thibaw_Min
• Ancient Cities of Upper Myanmar – UNESCO ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ယာယီစာရင်း မှတ်တမ်း (UNESCO) – https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5870/

ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်

• en.wikipedia.org
• britannica.com
• en.wikipedia.org

မန္တလေးမြို့၏ ရိုးရာလက်မှုပညာများ – ကြေးထည်၊ ပန်းထိမ်နှင့် ကျောက်စိမ်း

ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်

• whc.unesco.org