မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရေး

၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတွင်းရိုးကြောင်းအနီး ဗဟိုပြုလျက် ပြင်းအား ၇.၇ အဆင့်ရှိ မြေငလျင်ကြီး လှုပ်ခတ်ခဲ့ပြီး မန္တလေးမြို့၏ ရာစုနှစ်တစ်ဝက်ကျော် သက်တမ်းရှိ သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများကို ဆိုးရွားစွာ ထိခိုက်စေခဲ့သည် (USGS, ၂၀၂၅)။ နန်းတော်ရိုးနံရံများ ပြိုကျခြင်း၊ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းဟောင်းများ ယိမ်းယိုင်ခြင်းနှင့် အုတ်ဘုရားများ၏ ထီးတော်များ ကျိုးကျခြင်းတို့သည် ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံ ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရေးကို ယခင်ကထက် ပိုမို အရေးတကြီး လုပ်ငန်းတစ်ရပ် ဖြစ်လာစေသည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မန္တလေး ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံ ထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်းစဉ်များ၊ ဥပဒေမူဘောင်၊ ပြန်လည်ထူထောင်ရေး စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ပြည်သူလူထု ပါဝင်နိုင်သည့် နည်းလမ်းများကို အသေးစိတ် တင်ပြထားသည်။

ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံ ထိန်းသိမ်းရေးဆိုသည်မှာ ဆောက်လုပ်ထားသော အမွေအနှစ်တစ်ခု၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တည်တံ့မှု၊ ဗိသုကာတန်ဖိုးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်တို့ကို နောင်လာနောက်သားများအတွက် ထိန်းသိမ်းရန် စနစ်တကျ ဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မန္တလေးသည် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်း မြို့တော်ဟောင်း ဖြစ်သဖြင့် နန်းတော်၊ သစ်သားကျောင်း၊ အုတ်ဘုရားနှင့် ဂူဘုရားများ ပေါများသည့် နေရာတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့အား ထိန်းသိမ်းရန် ထူးခြားသော နည်းပညာများ လိုအပ်သည်။

မန္တလေး ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံ ထိန်းသိမ်းရေး၏ သမိုင်းကြောင်း

မန္တလေးနန်းတော်ကို ၁၈၅၇ ခုနှစ်မှ ၁၈၅၉ ခုနှစ်အတွင်း မင်းတုန်းမင်းက တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ရတနာပုံနေပြည်တော် မြို့တော်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည် (Wikipedia, Mandalay Palace)။ ကျွန်းသားကို အဓိကထား အသုံးပြုထားသော နန်းတော်အဆောက်အအုံများသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် မီးလောင်ကျွမ်းပျက်စီးခဲ့ပြီး ကျန်ရစ်ခဲ့သည်မှာ နန်းတော်ရိုးနံရံနှင့် ကျုံးသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ပျက်စီးမှုသည် မန္တလေး၏ ဆောက်လုပ်ထားသော အမွေအနှစ်အတွက် အကြီးမားဆုံး ဆုံးရှုံးမှုတစ်ရပ် ဖြစ်ခဲ့သည်။

၁၉၈၉ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း နန်းတော်အဆောက်အအုံ အများစုကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့သည် (Wikipedia, Mandalay Palace)။ သို့သော် ပြန်လည်တည်ဆောက်ရာတွင် မူရင်းကျွန်းသားအစား ကွန်ကရိတ်ကဲ့သို့ ခေတ်သစ်ပစ္စည်းများ အသုံးပြုခဲ့ခြင်းကို အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေး ပညာရှင်များက ဝေဖန်ခဲ့ကြသည်။ ဤအတွေ့အကြုံက မူရင်းအတိုင်း ထပ်တူပြုခြင်းနှင့် စစ်မှန်သော ထိန်းသိမ်းခြင်းကြား ကွာခြားချက်ကို မြန်မာ့အမွေအနှစ် နယ်ပယ်တွင် ထင်ရှားစွာ သင်ခန်းစာ ပေးခဲ့သည်။

ထိန်းသိမ်းရေး အသိအမြင်သည် ကိုလိုနီခေတ်နှောင်းပိုင်းကတည်းက အစပြုခဲ့သော်လည်း စနစ်တကျ ဥပဒေမူဘောင် ပေါ်ပေါက်လာသည်မှာ နောက်ပိုင်းနှစ်များမှ ဖြစ်သည်။ နန်းတော်နှင့် ပတ်သက်သော အသေးစိတ် သမိုင်းကြောင်းကို မန္တလေး နန်းတော် သမိုင်း ဆောင်းပါးတွင် ဆက်လက် ဖတ်ရှုနိုင်သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာပုံစံများ၏ ထူးခြားချက်များကိုလည်း သိရှိထားခြင်းက ထိန်းသိမ်းရေး ဆုံးဖြတ်ချက်များ ချမှတ်ရာတွင် အထောက်အကူ ဖြစ်စေသည်။

ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရေး လုပ်ငန်းစဉ်များ ဘယ်လို ဆောင်ရွက်သလဲ

ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံ ထိန်းသိမ်းရေးကို နိုင်ငံတကာ စံချိန်စံညွှန်းအရ အဆင့်အဆင့် ဆောင်ရွက်လေ့ရှိသည်။ ပထမအဆင့်မှာ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း ဖြစ်ပြီး အဆောက်အအုံ၏ အတိုင်းအတာ၊ ပစ္စည်းအမျိုးအစား၊ ပျက်စီးမှု အခြေအနေနှင့် သမိုင်းအချက်အလက်များကို ဓာတ်ပုံ၊ ပုံကြမ်းနှင့် 3D စကင်ဖြင့် စုဆောင်းသည်။ ဤအချက်အလက်များသည် နောက်ပိုင်း ပြုပြင်ရာတွင် မရှိမဖြစ် အခြေခံ ဖြစ်လာသည်။

ဒုတိယအဆင့်မှာ အခြေအနေ ဆန်းစစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဆောက်အအုံ၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ ခိုင်ခံ့မှု၊ သစ်သားပိုးထိုးခြင်း၊ စိုထိုင်းဆ ဒဏ်ခံရမှုနှင့် မြေငလျင်ဒဏ် ခံနိုင်ရည်တို့ကို အင်ဂျင်နီယာများနှင့် ထိန်းသိမ်းရေး ဗိသုကာများ ပူးပေါင်း တိုင်းတာသည်။ တတိယအဆင့်တွင် ဝင်ရောက် ပြုပြင်မှု အနည်းဆုံးဖြင့် တန်ဖိုးအများဆုံး ထိန်းသိမ်းနိုင်မည့် နည်းလမ်းကို ရွေးချယ်ပြီး အကောင်အထည် ဖော်သည်။

• မှတ်တမ်းတင်ခြင်းနှင့် သုတေသန – မူရင်းဒီဇိုင်းနှင့် ပစ္စည်းများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း
• တည်ငြိမ်အောင် ဆောင်ရွက်ခြင်း – ပြိုကျမှု မဖြစ်အောင် ယာယီ ထောက်ကန်ခြင်း
• ဖွဲ့စည်းပုံ ခိုင်ခံ့အောင် ပြုပြင်ခြင်း – မြေငလျင်ဒဏ်ခံ retrofitting ပါဝင်ခြင်း
• မူရင်းပုံစံ ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်း – ပျောက်ဆုံးနေသော အစိတ်အပိုင်းများကို ဂရုတစိုက် အစားထိုးခြင်း
• ပုံမှန် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း – ပြုပြင်ပြီးနောက် ရေရှည် စောင့်ကြည့်ခြင်း

ထိန်းသိမ်းရေး၏ အခြေခံမူတစ်ရပ်မှာ ထိရောက်ပြန်နိုင်မှု ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ယနေ့ ပြုလုပ်လိုက်သော မည်သည့် ပြုပြင်မှုကိုမဆို နောင်တွင် မူရင်းအဆောက်အအုံ ထိခိုက်မှု မရှိစေဘဲ ပြန်လည် ဖယ်ရှားနိုင်ရမည် ဖြစ်သည်။ မူရင်းပစ္စည်းနှင့် ခေတ်သစ်ပစ္စည်း ရွေးချယ်ပုံ ကွာခြားချက်ကို ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာ ဒီဇိုင်းပုံစံ ဆောင်းပါးနှင့် တွဲဖက် လေ့လာပါက ပိုမို ရှင်းလင်းစွာ နားလည်နိုင်သည်။

ဥပဒေမူဘောင်နှင့် တာဝန်ရှိ အဖွဲ့အစည်းများ

မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေးကို အဓိကအားဖြင့် သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန လက်အောက်ရှိ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက် ဦးစီးဌာနက တာဝန်ယူ ဆောင်ရွက်သည်။ ဤဌာနသည် ရှေးဟောင်းနေရာများ မှတ်ပုံတင်ခြင်း၊ ကွင်းဆင်း ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ဥပဒေ စိုးမိုးရေး တို့ကို တာဝန်ယူသည်။ ဒေသန္တရအဆင့်တွင် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရနှင့် မြို့တော်စည်ပင်တို့ကလည်း ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ကြသည်။

ဥပဒေပိုင်းတွင် ၁၉၉၈ ခုနှစ် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ဒေသများ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေး ဥပဒေနှင့် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြင်ဆင်ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော ဥပဒေတို့သည် အခြေခံ မူဘောင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့က ထိန်းသိမ်းရေးဇုန်များ သတ်မှတ်ခြင်း၊ တရားမဝင် တူးဖော်မှုနှင့် ဖျက်ဆီးမှုများကို တားမြစ်ခြင်းနှင့် ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများ ခွင့်ပြုချက် ရယူရန် လိုအပ်ခြင်းတို့ကို ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ထိုဥပဒေများကို ချိုးဖောက်ပါက ပြစ်ဒဏ်များ သတ်မှတ်ထားသည်။

အဖွဲ့အစည်းပိုင်းဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုသည် ထိရောက်သော ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် အရေးကြီးသည်။ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၏ ကိစ္စတွင် သံဃာတော်များနှင့် ဂေါပကအဖွဲ့များကလည်း ပိုင်ဆိုင်မှုနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု အပိုင်းတွင် တာဝန် ပါဝင်ကြသဖြင့် အစိုးရဌာနများနှင့် ညှိနှိုင်း ဆောင်ရွက်ရန် လိုအပ်သည်။ ဘဏ္ဍာရေး ကန့်သတ်ချက်များ ရှိနေသဖြင့် ပြည်တွင်း အလှူရှင်များနှင့် နိုင်ငံတကာ အလှူငွေများ ပေါင်းစပ် အသုံးပြုခြင်းမှာ မန္တလေးတွင် အဖြစ်များသော နည်းလမ်း ဖြစ်လာသည်။

၂၀၂၅ မြေငလျင်နှင့် ပြန်လည်ထူထောင်ရေး စိန်ခေါ်မှုများ

၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၈ ရက် မြေငလျင်သည် ပြင်အား ၇.၇ အဆင့် ရှိခဲ့ပြီး အနက် ၁၀ ကီလိုမီတာခန့်တွင် ဗဟိုပြုခဲ့သဖြင့် ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်စေခဲ့သည် (USGS, ၂၀၂၅)။ သေဆုံးသူ ၃,၇၀၀ ကျော် ရှိခဲ့ပြီး မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်းတို့တွင် အဆောက်အအုံ ထောင်ပေါင်းများစွာ ပျက်စီးခဲ့သည် (Wikipedia, 2025 Myanmar earthquake)။ ဤမြေငလျင်သည် ဆယ်စုနှစ်များအတွင်း မြန်မာ့အမွေအနှစ်အတွက် အကြီးမားဆုံး ခြိမ်းခြောက်မှုတစ်ရပ် ဖြစ်ခဲ့သည်။

မြေငလျင်အပြီး ပြန်လည်ထူထောင်ရေး လုပ်ငန်းသည် ထူးခြားသော စိန်ခေါ်မှုများ ရှိသည်။ ဦးစားပေး လုပ်ငန်းမှာ ဘေးအန္တရာယ် ဆန်းစစ်ခြင်းနှင့် ယာယီ တည်ငြိမ်အောင် ဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပြိုကျရန် အန္တရာယ်ရှိသော နံရံများကို သစ်သားနှင့် သံဘောင်များဖြင့် ထောက်ကန်ပြီးမှ အသေးစိတ် ပြုပြင်ရေးကို စတင်ရသည်။ မိုးရာသီ မတိုင်မီ ရေစိုဒဏ်မှ ကာကွယ်ရန် ယာယီ အမိုးများ တပ်ဆင်ခြင်းမှာလည်း အရေးပါသည်။

ပြန်လည်ထူထောင်ရေးတွင် အကြီးမားဆုံး စိန်ခေါ်မှုမှာ ကျွမ်းကျင်လုပ်သား ရှားပါးခြင်းနှင့် ဘဏ္ဍာငွေ ပြတ်လပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ ကျွန်းသား ထွင်းထုပန်းပု ဆရာများ၊ အုတ်စီ ကျွမ်းကျင်သူများနှင့် ထုံးကာ နည်းပညာ တတ်ကျွမ်းသူများ နည်းပါးလာသဖြင့် မူရင်းအတိုင်း ပြုပြင်ရန် ခက်ခဲသည်။ ဆက်စပ်နေရာများ၏ ပျက်စီးမှု အသေးစိတ်ကို သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ၏ အချိန်ဇယား နှင့် တွဲဖက် ကြည့်ရှုနိုင်သည်။

ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံ အမျိုးအစားအလိုက် ထိန်းသိမ်းနည်း

သစ်သားအဆောက်အအုံနှင့် အုတ်ကျောက် အဆောက်အအုံတို့သည် မတူညီသော ထိန်းသိမ်းနည်းများ လိုအပ်သည်။ ကျွန်းသား ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၏ အဓိက ရန်သူမှာ ပိုးထိုးခြင်း၊ မှိုတက်ခြင်းနှင့် မီးဘေး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သစ်သားကို ဓာတုဆေး စိမ်ခြင်း၊ မိုးရေ စီးဆင်းမှု ထိန်းချုပ်ခြင်းနှင့် မီးသတ်စနစ် တပ်ဆင်ခြင်းတို့မှာ မရှိမဖြစ် လုပ်ငန်းများ ဖြစ်သည်။ ရွှေနန်းတော်ကျောင်းကဲ့သို့ ပန်းပု အလွန်အကျွံ ပါဝင်သော အဆောက်အအုံများတွင် ထွင်းထုထားသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုချင်းစီကို သီးခြား ဂရုစိုက်ရသည်။

အုတ်ဘုရားနှင့် ဂူဘုရားများ၏ ကိစ္စတွင် စိုထိုင်းဆ၊ ဆားပွင့်ထွက်ခြင်းနှင့် မြေငလျင်ဒဏ်တို့မှာ အဓိက ပြဿနာများ ဖြစ်သည်။ မူရင်း ထုံးကာအင်္ဂတေကို ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် မကိုက်ညီသော ဘိလပ်မြေ အသုံးပြုမှုကို ရှောင်ရှားခြင်းမှာ အရေးကြီးသည်။ ဆားပွင့်ထွက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပျက်စီးမှုကို ထိန်းချုပ်ရန် လေဝင်လေထွက် ကောင်းမွန်အောင် ဆောင်ရွက်ရသည်။

သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရားတို့၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ ကွာခြားချက်ကြောင့် ထိန်းသိမ်းရေး ချဉ်းကပ်နည်းလည်း ကွဲပြားသည်။ ဤနှိုင်းယှဉ်ချက်ကို သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရား နှိုင်းယှဉ်ချက် ဆောင်းပါးတွင် အသေးစိတ် ဖော်ပြထားသည်။ ထို့အပြင် ရွှေ၊ ကြေးနှင့် ကျောက်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အလှဆင် အစိတ်အပိုင်းများကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် လက်မှုပညာရှင်များ၏ ကျွမ်းကျင်မှု လိုအပ်ပြီး ဤနည်းပညာများကို လက်မှုပစ္စည်း ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက်နည်း တွင်လည်း လေ့လာနိုင်သည်။

UNESCO နှင့် နိုင်ငံတကာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု

မြန်မာနိုင်ငံသည် ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် UNESCO ၏ ၁၉၇၂ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ကွန်ဗင်းရှင်းကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည် (UNESCO, ၂၀၂၅)။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ပုဂံ ရှေးဟောင်းမြို့တော်ကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့ပြီး ၎င်းသည် မြန်မာ၏ ဒုတိယမြောက် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် နေရာ ဖြစ်လာသည်။ မန္တလေး ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ အင်းဝ၊ စစ်ကိုင်းနှင့် အမရပူရ စသော အထက်မြန်မာ ရှေးဟောင်းမြို့တော်များကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ယာယီစာရင်းတွင် ထည့်သွင်းထားသည်။

နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများ၏ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုသည် နည်းပညာ၊ ဘဏ္ဍာရေးနှင့် လေ့ကျင့်ရေး အပိုင်းတွင် အရေးပါသည်။ ICOMOS ကဲ့သို့ အဖွဲ့အစည်းများက ထိန်းသိမ်းရေး စံချိန်စံညွှန်းများ ချမှတ်ရာတွင် အကြံပေးကြသည်။ ၂၀၂၅ မြေငလျင်အပြီး UNESCO က မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များ၏ ပျက်စီးမှုကို စိုးရိမ်ကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး အရေးပေါ် ဆန်းစစ်မှုနှင့် ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် ပံ့ပိုးမှု ပေးရန် ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။

ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် အသိအမှတ်ပြုမှု ရရှိခြင်းသည် အကျိုးကျေးဇူးများ ရှိသကဲ့သို့ တာဝန်များလည်း ပါဝင်လာသည်။ စီမံခန့်ခွဲမှု အစီအစဉ် ရေးဆွဲခြင်း၊ ဇုန် သတ်မှတ်ခြင်းနှင့် ပုံမှန် အစီရင်ခံခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်ရသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်များက မန္တလေးဒေသ၏ အမွေအနှစ်များကို ရေရှည် ထိန်းသိမ်းနိုင်ရန် မူဘောင်တစ်ရပ် ဖြစ်စေနိုင်သည်။

ပြည်သူလူထု၏ အခန်းကဏ္ဍနှင့် ရှေ့ဆက်လမ်းကြောင်း

အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေးသည် အစိုးရနှင့် ပညာရှင်များတင် မက ပြည်သူလူထု၏ ပါဝင်မှုကိုပါ မှီခိုသည်။ ဒေသခံများသည် သမိုင်းဝင်နေရာများ၏ စောင့်ကြည့်သူများ ဖြစ်နိုင်ပြီး တရားမဝင် ဖျက်ဆီးမှု၊ ခိုးယူမှုနှင့် မလျော်ကန်သော တည်ဆောက်မှုများကို သက်ဆိုင်ရာသို့ သတင်းပေးနိုင်သည်။ ခရီးသွားများကလည်း ဝင်ကြေး ပေးဆောင်ခြင်းဖြင့် ထိန်းသိမ်းရေး ရန်ပုံငွေကို ပံ့ပိုးနိုင်သည်။

တာဝန်သိ ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် ရေရှည် ဘဏ္ဍာရေး အရင်းအမြစ်တစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်သည်။ ဝင်ကြေးနှင့် ဇုန်ကြေး စနစ်အကြောင်းကို ရှေးဟောင်းနေရာများ ဝင်ကြေးနှင့် Zone Fee အညွှန်း တွင် အသေးစိတ် ဖော်ပြထားသည်။ သို့သော် ခရီးသွား အလွန်အကျွံ ဝင်ရောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဖိအားကိုလည်း စီမံခန့်ခွဲရန် လိုအပ်သည်။

ရှေ့ဆက်လမ်းကြောင်းတွင် ဒစ်ဂျစ်တယ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း၊ မြေငလျင်ဒဏ်ခံ ဖွဲ့စည်းပုံ ပြုပြင်ခြင်းနှင့် ရိုးရာ လက်မှုပညာ ဆက်ခံသူ မွေးထုတ်ခြင်းတို့မှာ ဦးစားပေး လုပ်ငန်းများ ဖြစ်လာသည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်း မြေငလျင်ဒဏ်ခံ အမွေအနှစ်များ၏ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကို ရေရှည် စီမံချက်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ရန် လိုအပ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ မန္တလေး၏ သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံ အလုံးစုံကို ခြုံငုံ၍ မန္တလေး နန်းတော်နှင့် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ လမ်းညွှန် တွင် ဆက်လက် လေ့လာနိုင်သည်။

မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ

မန္တလေး ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံ ထိန်းသိမ်းရေးကို မည်သူ တာဝန်ယူသနည်း။

အဓိကအားဖြင့် သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန လက်အောက်ရှိ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက် ဦးစီးဌာနက တာဝန်ယူသည်။ ၎င်းသည် ရှေးဟောင်းနေရာများ မှတ်ပုံတင်ခြင်း၊ ပြုပြင်ရေး ခွင့်ပြုချက် ထုတ်ပေးခြင်းနှင့် ဥပဒေ စိုးမိုးရေးကို ဆောင်ရွက်သည်။ ဒေသန္တရအဆင့်တွင် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရ၊ မြို့တော်စည်ပင်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၏ ဂေါပကအဖွဲ့များကလည်း ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ကြသည်။ ဘုရားနှင့် ကျောင်းများ၏ ကိစ္စတွင် သံဃာတော်များ၏ သဘောတူညီချက်ကိုပါ ရယူရသဖြင့် အဖွဲ့အစည်းပေါင်းစုံ ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်မှု လိုအပ်သည်။

၂၀၂၅ မြေငလျင်ကြောင့် နန်းတော်နှင့် ဘုရားများ မည်မျှ ပျက်စီးခဲ့သနည်း။

၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၈ ရက် ပြင်းအား ၇.၇ မြေငလျင်ကြောင့် မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်းတို့တွင် အဆောက်အအုံ ထောင်ပေါင်းများစွာ ပျက်စီးခဲ့သည် (USGS, ၂၀၂၅)။ နန်းတော်ရိုးနံရံ အချို့ ပြိုကျခြင်း၊ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းဟောင်းများ ယိမ်းယိုင်ခြင်းနှင့် အုတ်ဘုရားများ၏ ထီးတော်နှင့် အထက်ပိုင်း အစိတ်အပိုင်းများ ကျိုးကျခြင်းတို့ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ တိကျသော ပျက်စီးမှု ပမာဏကို ကွင်းဆင်း ဆန်းစစ်မှုများက ဆက်လက် အတည်ပြုနေဆဲ ဖြစ်သည်။ အသေးစိတ် ကိန်းဂဏန်းများကို သက်ဆိုင်ရာ တာဝန်ရှိ ဌာနများ၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်များဖြင့် စိစစ်သင့်သည်။

သစ်သားကျောင်းများကို မည်သို့ ထိန်းသိမ်းရသနည်း။

ကျွန်းသား ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် ပိုးထိုးခြင်း၊ မှိုတက်ခြင်းနှင့် မီးဘေးတို့မှ ကာကွယ်ခြင်းမှာ အဓိက ဖြစ်သည်။ သစ်သားကို ဓာတုဆေး စိမ်ခြင်း၊ မိုးရေ စီးဆင်းမှု ထိန်းချုပ်ခြင်းနှင့် ခေတ်မီ မီးသတ်စနစ် တပ်ဆင်ခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်ရသည်။ ထွင်းထုထားသော ပန်းပု အစိတ်အပိုင်းများ ပျက်စီးပါက မူရင်း ကျွန်းသားနှင့် တတ်နိုင်သမျှ နီးစပ်အောင် အစားထိုးပြီး ရိုးရာ လက်မှုနည်းဖြင့် ပြုပြင်ရသည်။ ထိရောက်ပြန်နိုင်မှု အခြေခံမူအရ ပြုပြင်မှု အနည်းဆုံးဖြင့် မူရင်းတန်ဖိုးကို ထိန်းသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းရသည်။

မန္တလေးသည် UNESCO ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ဖြစ်ပြီလား။

မန္တလေးမြို့သည် ယခုအချိန်အထိ UNESCO ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် စာရင်းတွင် တရားဝင် ပါဝင်ခြင်း မရှိသေးပါ။ သို့သော် မန္တလေး ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ အင်းဝ၊ စစ်ကိုင်းနှင့် အမရပူရ စသော အထက်မြန်မာ ရှေးဟောင်းမြို့တော်များကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ယာယီစာရင်းတွင် ထည့်သွင်းထားသည် (UNESCO, ၂၀၂၅)။ မြန်မာ၏ တရားဝင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်များမှာ ပျူ ရှေးဟောင်းမြို့တော်များ (၂၀၁၄) နှင့် ပုဂံ (၂၀၁၉) တို့ ဖြစ်သည်။ မန္တလေးဒေသ၏ နေရာများ စာရင်းဝင်ရန် ဆက်လက် ကြိုးပမ်းမှုများ လိုအပ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။

သာမန်ပြည်သူတစ်ဦးအနေဖြင့် ထိန်းသိမ်းရေးတွင် မည်သို့ ပါဝင်နိုင်သနည်း။

ပြည်သူတစ်ဦးအနေဖြင့် ပါဝင်နိုင်သည့် နည်းလမ်း များစွာ ရှိသည်။ သမိုင်းဝင်နေရာများကို လေးစားစွာ လည်ပတ်ခြင်း၊ ဝင်ကြေး မှန်မှန် ပေးဆောင်ခြင်းနှင့် အမှိုက် မပစ်ခြင်းတို့မှာ အခြေခံ ဖြစ်သည်။ တရားမဝင် ဖျက်ဆီးမှု၊ နံရံပေါ် ရေးခြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် ရှေးဟောင်းပစ္စည်း ခိုးယူမှုများ တွေ့ပါက သက်ဆိုင်ရာ ဌာနသို့ သတင်းပေးနိုင်သည်။ ထို့အပြင် ထိန်းသိမ်းရေး ရန်ပုံငွေသို့ အလှူ ထည့်ဝင်ခြင်း၊ ရိုးရာ လက်မှုပညာ သင်တန်းများကို ပံ့ပိုးခြင်းနှင့် အမွေအနှစ်တန်ဖိုးကို လူမှုကွန်ရက်ဖြင့် မှန်ကန်စွာ ဖြန့်ဝေခြင်းတို့ဖြင့်လည်း ပါဝင်နိုင်သည်။

ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံ ပြုပြင်ရာတွင် မူရင်းပစ္စည်း သုံးသင့်သလား။

ထိန်းသိမ်းရေး အကောင်းဆုံး အလေ့အကျင့်အရ မူရင်းပစ္စည်းနှင့် နီးစပ်ဆုံး ပစ္စည်းကို အသုံးပြုခြင်းမှာ အကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကျွန်းသား အဆောက်အအုံကို ကွန်ကရိတ်ဖြင့် ပြုပြင်ပါက ဗိသုကာတန်ဖိုးနှင့် စစ်မှန်မှု ထိခိုက်နိုင်သည်။ အုတ်ဘုရားများတွင် မူရင်း ထုံးကာအင်္ဂတေအစား ခေတ်သစ် ဘိလပ်မြေ သုံးခြင်းသည် ဆားပွင့်ထွက်ခြင်းနှင့် အက်ကြောင်းများ ဖြစ်စေနိုင်သည်။ သို့သော် မြေငလျင်ဒဏ်ခံ ခိုင်ခံ့မှု လိုအပ်ပါက ခေတ်သစ် နည်းပညာကို မမြင်သာသော နေရာတွင် ထိရောက်ပြန်နိုင်အောင် အသုံးပြုခြင်းကို လက်ခံနိုင်သည်။

ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် ဘဏ္ဍာငွေ မည်သို့ ရှာဖွေသနည်း။

ဘဏ္ဍာရေး အရင်းအမြစ်များမှာ အစိုးရ ဘတ်ဂျက်၊ ခရီးသွား ဝင်ကြေးနှင့် ဇုန်ကြေး၊ ပြည်တွင်း အလှူရှင်များ၊ ဘာသာရေး အလှူငွေများနှင့် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများ၏ ပံ့ပိုးမှုတို့ ဖြစ်သည်။ မန္တလေးတွင် ဘုရားနှင့် ကျောင်းများ၏ ပြုပြင်မှု အများစုကို ဘာသာရေး အလှူငွေဖြင့် ဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည်။ သို့သော် ဘဏ္ဍာငွေ စီမံခန့်ခွဲမှု ပွင့်လင်းမြင်သာရန်နှင့် ပြုပြင်မှုသည် ထိန်းသိမ်းရေး စံချိန်စံညွှန်းနှင့် ကိုက်ညီစေရန် ကြီးကြပ်မှု လိုအပ်သည်။ ၂၀၂၅ မြေငလျင်အပြီး ပြန်လည်ထူထောင်ရေး အတွက် ဘဏ္ဍာငွေ လိုအပ်ချက် သိသာစွာ မြင့်တက်လာသည်။

သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံတစ်ခုကို မှတ်တမ်းတင်ပြီး ထိန်းသိမ်းရန် အဆင့်ဆင့်လုပ်ဆောင်နည်း

မန္တလေးရှိ သစ်သားကျောင်းဆောင်များနှင့် အုတ်ဘုရားများကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းရန် လက်တွေ့ကျသော အဆင့်များကို လိုက်နာရန် လိုအပ်ပါသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန (DOA) ၏ ၂၀၂၄ လမ်းညွှန်အရ ဆောင်ရွက်ရမည့် အဆင့်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။

1. ပထမဆင့် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း။ အဆောက်အအုံ၏ အတိုင်းအတာ၊ ပုံစံ၊ ပျက်စီးနေသော နေရာများကို ဓာတ်ပုံနှင့် တိုင်းတာမှုဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ပါ။ ယနေ့ World Monuments Fund (WMF) သည် 3D photogrammetry နည်းပညာကို Shwenandaw ကျောင်းတွင် အသုံးပြုခဲ့သည် (WMF 2023)။
2. ဒုတိယဆင့် ပျက်စီးမှု အကဲဖြတ်ခြင်း။ သစ်သားပိုးထိုးမှု၊ မိုးရေယိုစိမ့်မှု၊ အုတ်အက်ကြောင်းများကို engineer တစ်ဦးဖြင့် စစ်ဆေးပါ။
3. တတိယဆင့် ပစ္စည်းရှာဖွေခြင်း။ မူရင်းကျွန်းသစ်၊ ထုံးအင်္ဂတေ (lime mortar) ကဲ့သို့ မူလပစ္စည်းနှင့် ကိုက်ညီသော အရာများကို စုဆောင်းပါ။
4. စတုတ္ထဆင့် ပြုပြင်ခြင်း။ ဓလေ့ထုံးတမ်းဆိုင်ရာ လက်မှုပညာသည်များဖြင့် မူရင်းနည်းစနစ်အတိုင်း ပြုပြင်ပါ။
5. ပဉ္စမဆင့် စောင့်ကြည့်ထိန်းသိမ်းခြင်း။ ပြီးဆုံးပြီးနောက် နှစ်စဉ် စစ်ဆေးမှု အစီအစဉ် ရေးဆွဲပါ။

ဤအဆင့်များတွင် အရေးကြီးဆုံးမှာ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၅ မြေငလျင်အပြီး မန္တလေးနန်းတော်ဝန်း၏ အပျက်အစီးများကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ရာတွင် ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များက ရိုက်ထားသော ဓာတ်ပုံမှတ်တမ်းများသာ အရင်းအမြစ်ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန (DOA 2025) က ဖော်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် မှတ်တမ်းကို digital format ဖြင့် မိတ္တူနှစ်စောင် သိမ်းဆည်းထားသင့်သည်။ ပစ္စည်းရွေးချယ်ရာတွင်လည်း ခေတ်မီ ဘိလပ်မြေ (Portland cement) ကို ရှေးဟောင်းအုတ်များတွင် လုံးဝ မသုံးသင့်ပါ။ အကြောင်းမှာ ၎င်းသည် မူရင်းအုတ်ထက် မာကျောပြီး အုတ်ကို ပိုမိုပျက်စီးစေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို လိုက်နာခြင်းဖြင့် ICOMOS ၏ Venice Charter စံနှုန်းနှင့် ကိုက်ညီသော ထိန်းသိမ်းမှုကို ရရှိနိုင်ပါသည်။

ထိန်းသိမ်းရေးကုန်ကျစရိတ်နှင့် ဘတ်ဂျက်ချမှတ်နည်း

ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံ ထိန်းသိမ်းရေးသည် ကုန်ကျစရိတ် မြင့်မားသော လုပ်ငန်းဖြစ်သည်။ Shwenandaw ကျောင်းတော်ကြီး၏ သစ်သားထွင်းထုပန်းပု ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းရေး အဆင့်တစ်ခုအတွက် World Monuments Fund (WMF 2023) က ဒေါ်လာ ၅၀၀,၀၀၀ ခန့် သုံးစွဲခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်းပြုထားသည်။ အဆောက်အအုံ အရွယ်အစားနှင့် ပျက်စီးမှု အတိုင်းအတာပေါ်မူတည်၍ ကုန်ကျစရိတ်များ ကွဲပြားပါသည်။

ဘတ်ဂျက် ချမှတ်ရာတွင် စုစုပေါင်းကုန်ကျစရိတ်၏ ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကို မမျှော်လင့်ထားသော ပြဿနာများ (contingency) အတွက် သီးသန့်ထားရှိရန် UNESCO Bangkok (2022) က အကြံပြုထားသည်။ မန္တလေးကဲ့သို့ ဒေသတွင် လက်မှုပညာသည် ရှားပါးခြင်းကြောင့် လုပ်အားခသည် စုစုပေါင်းကုန်ကျစရိတ်၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ရှိတတ်သည်။ ၂၀၂၅ မြေငလျင်အပြီး ဆောက်လုပ်ရေးပစ္စည်း ဈေးနှုန်းများ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး၊ ကျွန်းသစ်ဈေးနှုန်းသည် ၂၀၂၄ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း မြင့်တက်ခဲ့သည်ဟု မြန်မာ့သစ်လုပ်ငန်း (MTE 2025) က ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် ရန်ပုံငွေ ရှာဖွေရာတွင် ပြည်တွင်း အလှူရှင်များအပြင် Ambassadors Fund for Cultural Preservation (AFCP) ကဲ့သို့ နိုင်ငံတကာ ထောက်ပံ့ကြေး အစီအစဉ်များကိုပါ ပေါင်းစပ် အသုံးပြုသင့်သည်။

ထိန်းသိမ်းရေးချဉ်းကပ်နည်းများ နှိုင်းယှဉ်ချက်

ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများကို ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရာတွင် ချဉ်းကပ်နည်း အမျိုးမျိုးရှိပြီး တစ်ခုစီတွင် အားသာချက်နှင့် အားနည်းချက်များ ရှိသည်။ ရွေးချယ်မှု မှားယွင်းပါက သမိုင်းဝင် တန်ဖိုးကို ဆုံးရှုံးနိုင်သောကြောင့် မှန်ကန်စွာ နားလည်ထားရန် အရေးကြီးသည်။ ICOMOS (2021) ၏ စံနှုန်းများအရ အောက်ပါ ချဉ်းကပ်နည်းများကို နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြထားသည်။

မန္တလေးတွင် အများဆုံး အသုံးပြုသည်မှာ ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်း နည်းလမ်း ဖြစ်သည်။ သို့သော် ၂၀၂၅ မြေငလျင်အပြီး လုံးဝ ပြိုကျသွားသော အဆောက်အအုံအချို့အတွက် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းကို ရွေးချယ်ခဲ့ရသည်။ ဤနေရာတွင် အငြင်းပွားဖွယ် ဖြစ်သည်မှာ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းသည် UNESCO ၏ Operational Guidelines (2021) အရ မူရင်းစစ်မှန်မှုကို လျော့ကျစေသောကြောင့် World Heritage စာရင်းဝင်ရန် အခက်အခဲ ဖြစ်စေသည်။ ထို့ကြောင့် ကျွမ်းကျင်သူများက အဆောက်အအုံ၏ မူရင်းပစ္စည်း ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ကျန်ရှိနေသေးပါက ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်းကိုသာ ဦးစားပေးရန် အကြံပြုကြသည်။ Adaptive reuse နည်းလမ်းသည် ရတနာပုံ မြို့ဟောင်းရှိ ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အအုံများကို စားသောက်ဆိုင်နှင့် ပြတိုက်အဖြစ် ပြောင်းလဲ၍ ရေရှည်တည်တံ့စေရန် အသုံးဝင်လျက်ရှိသည်။

ထိန်းသိမ်းရေးတွင် မကြာခဏဖြစ်တတ်သော အမှားများနှင့် ရှောင်ရှားနည်း

ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံ ပြုပြင်ရာတွင် စေတနာကောင်းသော်လည်း နည်းပညာ မမှန်ကန်မှုကြောင့် တန်ဖိုးကြီး ပျက်စီးမှုများ ဖြစ်ပွားတတ်သည်။ အောက်ပါ အမှားများသည် မန္တလေးဒေသတွင် အဖြစ်များဆုံး ဖြစ်သည်။

• ခေတ်မီ ဘိလပ်မြေ အသုံးပြုခြင်း။ ရှေးဟောင်းအုတ်နံရံတွင် Portland cement သုံးပါက အစိုဓာတ်ကို ပိတ်မိစေပြီး အုတ်ကို အတွင်းမှ ပျက်စီးစေသည်။ ထုံးအင်္ဂတေ (lime mortar) ကိုသာ သုံးသင့်သည်ဟု WMF (2023) က အလေးအနက် ထောက်ပြထားသည်။
• မှားယွင်းသော သစ်သားရောင်ဆေး ဆိုးခြင်း။ ခေတ်မီ ဆေးသားများသည် သစ်သားကို မှုတ်သင်းခြင်းမှ တားဆီးကာ ပိုးထိုးမှု မြန်စေသည်။
• ဒေသခံ လက်မှုပညာသည်များကို ဖယ်ထုတ်ခြင်း။ ဓလေ့ထုံးတမ်း နည်းစနစ်ကို မသိသော အလုပ်သမားများက မူရင်းပုံစံကို ဖျက်ဆီးတတ်သည်။
• မှတ်တမ်း မထားဘဲ ဖြိုဖျက်ခြင်း။ ပြုပြင်မှု မစတင်မီ မှတ်တမ်း မယူပါက မူရင်းပုံစံ အပြီးတိုင် ဆုံးရှုံးသွားနိုင်သည်။

ဤအမှားများကို ရှောင်ရှားရန် အကောင်းဆုံးနည်းမှာ ပြုပြင်မှု မစတင်မီ conservation plan တစ်ခုကို ကျွမ်းကျင်သူ (conservation architect) ဖြင့် ရေးဆွဲခြင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၅ မြေငလျင်အပြီး အလျင်စလို ပြုပြင်ခဲ့သော ဘုန်းကြီးကျောင်း အချို့တွင် ဘိလပ်မြေ အသုံးပြုမှုကြောင့် နှစ်လအတွင်း အက်ကြောင်းများ ပြန်ပေါ်လာခဲ့သည်ဟု ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန (DOA 2025) က သတိပေးထားသည်။ ထို့အပြင် နိုင်ငံတကာ စံနှုန်းဖြစ်သော “minimum intervention” သဘောတရားကို လိုက်နာသင့်ပြီး၊ မလိုအပ်ဘဲ မူရင်းအစိတ်အပိုင်းများကို လဲလှယ်ခြင်း မပြုသင့်ပါ။ ပြုပြင်ပြီးသား နေရာများကို နောင်တွင် ခွဲခြားသိနိုင်ရန် အနည်းငယ် ကွဲပြားအောင် ပြုလုပ်ထားခြင်း (reversibility) သည်လည်း Venice Charter ၏ အခြေခံ မူဝါဒ တစ်ခု ဖြစ်သည်။

လက်တွေ့ဥပမာ, ရွှေနန်းတော်ကျောင်းကြီး ထိန်းသိမ်းရေး စီမံကိန်း

မန္တလေးရှိ ရွှေနန်းတော်ကျောင်း (Shwenandaw Monastery) သည် မင်းတုန်းမင်း၏ မူရင်းနန်းတော်မှ ကျန်ရှိနေသေးသော တစ်ခုတည်းသော သစ်သား အဆောက်အအုံ ဖြစ်ပြီး ထိန်းသိမ်းရေး၏ ထူးခြားသော ဥပမာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၈၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် နန်းတော်ဝန်းမှ ဖယ်ရွှေ့တည်ဆောက်ခဲ့သော ဤကျောင်းသည် ၁၉၄၅ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုတွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော တစ်ခုတည်းသော အဆောက်အအုံ ဖြစ်သည်။

၂၀၁၃ မှ ၂၀၁၆ အတွင်း World Monuments Fund နှင့် မြန်မာ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန ပူးပေါင်း၍ ဆောင်ရွက်ခဲ့သော ထိန်းသိမ်းရေး စီမံကိန်းတွင် အောက်ပါ နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ပထမဦးစွာ မိုးရေယိုစိမ့်မှုကြောင့် ပျက်စီးနေသော အမိုးကို မူရင်းပုံစံအတိုင်း ပြန်လည် ပြုပြင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယအနေဖြင့် သစ်သားထွင်းထု ပန်းပုများကို photogrammetry ဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ပြီး ဒေသခံ ပန်းပုဆရာများဖြင့် ပျောက်ဆုံးနေသော အပိုင်းများကို ပြန်လည် ထွင်းထုခဲ့သည်။ WMF (2023) ၏ မှတ်တမ်းအရ ဤစီမံကိန်းတွင် မူရင်းသစ်သား ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်ကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။

ဤစီမံကိန်း၏ အရေးကြီးသော သင်ခန်းစာမှာ ရေစီးဆင်းမှု စီမံခန့်ခွဲခြင်း၏ အရေးပါမှု ဖြစ်သည်။ သစ်သား အဆောက်အအုံ ပျက်စီးမှု၏ အဓိက အကြောင်းရင်းသည် မိုးရေနှင့် အစိုဓာတ် ဖြစ်သောကြောင့်၊ အမိုးနှင့် ရေမြောင်း စနစ်ကို ဦးစားပေး ပြုပြင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၅ မြေငလျင်တွင် ရွှေနန်းတော်ကျောင်းသည် ကြီးမားသော ထိခိုက်မှု မရှိခဲ့ခြင်းမှာ ယခင်က ခိုင်ခံ့စွာ ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု DOA (2025) က အကဲဖြတ်ထားသည်။ ဤဥပမာသည် ကြိုတင် ထိန်းသိမ်းမှု (preventive conservation) သည် အရေးပေါ် ပြုပြင်မှုထက် ကုန်ကျစရိတ် သက်သာပြီး ပိုမို ထိရောက်ကြောင်း သက်သေ ပြသနေသည်။ ထို့ကြောင့် မန္တလေးရှိ အခြား သစ်သားကျောင်းများအတွက်လည်း ဤနမူနာကို လိုက်နာသင့်သည်။

အမေးများသော မေးခွန်းများ

ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံ ပြုပြင်ရာတွင် ဘာကြောင့် ဘိလပ်မြေ မသုံးသင့်သလဲ

ခေတ်မီ ဘိလပ်မြေ (Portland cement) သည် ရှေးဟောင်းအုတ်ထက် မာကျောပြီး အစိုဓာတ်ကို စုပ်ယူ၊ ထုတ်လွှတ်နိုင်စွမ်း မရှိပါ။ ထို့ကြောင့် နံရံအတွင်းရှိ အစိုဓာတ်သည် ပိုမို ပျော့ပျောင်းသော မူရင်းအုတ်ကိုသာ ဖြတ်ထွက်ရာ၊ အုတ်များ ကြွေကျ ပျက်စီးစေသည်။ WMF (2023) ၏ အကြံပြုချက်အရ ထုံးအင်္ဂတေ (lime mortar) ကိုသာ သုံးသင့်သည်။ ၎င်းသည် မူရင်းပစ္စည်းနှင့် ဂုဏ်သတ္တိ တူညီပြီး အစိုဓာတ်ကို သဘာဝအတိုင်း စီးဆင်းခွင့်ပြုသောကြောင့် အဆောက်အအုံကို ရေရှည် တည်တံ့စေပါသည်။

သစ်သားကျောင်းတစ်ခု ထိန်းသိမ်းရန် ကုန်ကျစရိတ် မည်မျှ ကုန်ကျသလဲ

ကုန်ကျစရိတ်သည် အဆောက်အအုံ အရွယ်အစား၊ ပျက်စီးမှု အတိုင်းအတာနှင့် ထွင်းထုပန်းပု ရှုပ်ထွေးမှုပေါ် မူတည်ပါသည်။ Shwenandaw ကျောင်းတော်ကြီး ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းရေး အဆင့်တစ်ခုအတွက် World Monuments Fund (2023) က ဒေါ်လာ ၅၀၀,၀၀၀ ခန့် သုံးစွဲခဲ့သည်။ သာမန် ဆောင်ရွက်ရမည့် လုပ်ငန်းများတွင် သစ်သားပိုးကာကွယ်ခြင်း (ဒေါ်လာ ၁၅,၀၀၀ မှ ၄၀,၀၀၀)၊ အမိုးပြုပြင်ခြင်းနှင့် ပန်းပု ထိန်းသိမ်းခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ စုစုပေါင်း၏ ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းကို မမျှော်လင့်သော ကုန်ကျမှုအတွက် သီးသန့်ထားရန် UNESCO Bangkok (2022) က အကြံပြုထားသည်။

ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်းနှင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်း ဘာကွာသလဲ

ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်း (restoration) သည် ရှိပြီးသား မူရင်းပစ္စည်းများကို အသုံးပြု၍ သိရှိပြီးသား မူလပုံစံသို့ ပြန်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်း (reconstruction) မှာ လုံးဝ ပျက်စီးသွားသည်ကို ပစ္စည်းအသစ်ဖြင့် ပြန်ဆောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ UNESCO Operational Guidelines (2021) အရ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းသည် မူရင်းစစ်မှန်မှု (authenticity) ကို လျော့ကျစေသောကြောင့် World Heritage စံနှုန်းနှင့် ကိုက်ညီရန် ခက်ခဲသည်။ ထို့ကြောင့် မူရင်းပစ္စည်း ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ကျန်ရှိနေသေးပါက ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်းကိုသာ ဦးစားပေးသင့်ပြီး၊ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းကို နောက်ဆုံး ရွေးချယ်စရာအဖြစ်သာ သုံးသင့်သည်။

ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် ရန်ပုံငွေကို ဘယ်ကနေ ရှာနိုင်သလဲ

ရန်ပုံငွေကို ပြည်တွင်းနှင့် နိုင်ငံတကာ အရင်းအမြစ်များ ပေါင်းစပ်၍ ရှာဖွေသင့်သည်။ ပြည်တွင်းတွင် ဘာသာရေး အလှူရှင်များ၊ ဒေသခံ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများနှင့် ပြည်သူ့ ပါဝင်ပံ့ပိုးမှု (crowdfunding) တို့ ရှိသည်။ နိုင်ငံတကာ အရင်းအမြစ်များတွင် အမေရိကန် သံအမတ်ကြီး ယဉ်ကျေးမှု ထိန်းသိမ်းရေး ရန်ပုံငွေ (AFCP)၊ World Monuments Fund နှင့် UNESCO ၏ အစီအစဉ်များ ပါဝင်သည်။ ၂၀၂၅ မြေငလျင်အပြီး ဆောက်လုပ်ရေး ပစ္စည်း ဈေးနှုန်းများ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး ကျွန်းသစ်ဈေး ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း တိုးလာသည်ဟု မြန်မာ့သစ်လုပ်ငန်း (MTE 2025) က ဆိုသောကြောင့်၊ ရန်ပုံငွေ စီမံကိန်းကို ကြိုတင် ပြင်ဆင်ထားရန် အရေးကြီးပါသည်။

ဒစ်ဂျစ်တယ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်းနှင့် ၃ဖက်မြင် စကန်ဖတ်ခြင်း ကိရိယာများ နှိုင်းယှဉ်ချက်

မန္တလေးရှိ သစ်သားအဆောက်အအုံများသည် ငလျင်နှင့် မီးဘေး အန္တရာယ်များ မြင့်မားသောကြောင့်, ၎င်းတို့၏ ပုံသဏ္ဌာန်အသေးစိတ်ကို ဒစ်ဂျစ်တယ်နည်းဖြင့် ကြိုတင်မှတ်တမ်းတင်ထားရန် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။ ယနေ့ အသုံးအများဆုံး နည်းပညာ သုံးမျိုးမှာ photogrammetry, terrestrial laser scanning (TLS) နှင့် drone aerial mapping တို့ဖြစ်သည်။ CIPA Heritage Documentation (2023) ၏ လမ်းညွှန်အရ, ဤနည်းပညာများကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်းဖြင့် မီလီမီတာအဆင့် တိကျမှုရရှိနိုင်သည်။

Photogrammetry အတွက် Agisoft Metashape နှင့် RealityCapture ဆော့ဖ်ဝဲများသည် ဓာတ်ပုံ ရာဂဏန်းမှ ၃ဖက်မြင်မော်ဒယ် တည်ဆောက်ပေးပြီး, ကုန်ကျစရိတ်နည်းကာ ရွှေနန်းတော်ကျောင်းကြီးကဲ့သို့ အသေးစိတ် ထွင်းထုပန်းပုံများကို ဖမ်းယူရာတွင် ထိရောက်သည်။ TLS ကိရိယာများဖြစ်သော Leica BLK360 နှင့် FARO Focus တို့မှာ point cloud အချက်အလက်ကို တစ်စက္ကန့်လျှင် အမှတ်ပေါင်း သိန်းနှင့်ချီ စုဆောင်းနိုင်ပြီး, ICOMOS (2024) က ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ တိုင်းတာရေးအတွက် အတိကျဆုံးဟု အသိအမှတ်ပြုသည်။ Drone နည်းပညာ (DJI Mavic 3 Enterprise, Pix4Dmapper) သည် အမိုးနှင့် မြင့်မားသော spire များကို ဘေးကင်းစွာ ရိုက်ကူးနိုင်သည်။

ဖမ်းယူရရှိသော အချက်အလက်များကို HBIM (Heritage Building Information Modelling) စနစ်ဖြင့် စီမံခန့်ခွဲကာ, Autodesk Revit တွင် သိမ်းဆည်းထားနိုင်သည်။ Getty Conservation Institute (2023) က ဤနည်းဖြင့် ပျက်စီးသွားသော အဆောက်အအုံကို မူရင်းအတိုင်း ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် အခြေခံအချက်အလက် ရရှိနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ မန္တလေးအတွက် အကြံပြုချက်မှာ ကုန်ကျစရိတ်နည်းသော photogrammetry ကို အရင်စတင်ပြီး, အရေးကြီးဆုံး ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများကိုသာ TLS ဖြင့် အပြည့်အစုံ စကန်ဖတ်ရန်ဖြစ်သည်။

ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် ရန်ပုံငွေ အရင်းအမြစ်များနှင့် ရေရှည် ဘဏ္ဍာရေး မဟာဗျူဟာ

ထိန်းသိမ်းရေး စီမံကိန်းတစ်ခု၏ ဘတ်ဂျက်ချမှတ်ပြီးနောက်, အမှန်တကယ် စိန်ခေါ်မှုမှာ ရေရှည်တည်တံ့မည့် ရန်ပုံငွေ အရင်းအမြစ်များ ရှာဖွေခြင်းဖြစ်သည်။ မန္တလေးအတွက် ရရှိနိုင်သော ပြင်ပရန်ပုံငွေ အရင်းအမြစ် အဓိကလေးခုကို ခွဲခြားနိုင်သည်။

• ALIPH Foundation (International Alliance for the Protection of Heritage): ၂၀၂၅ ဇန်နဝါရီ မြေငလျင်အပြီး အရေးပေါ် ထောက်ပံ့ကြေးအဖြစ် ALIPH (2025) က မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များအတွက် ရန်ပုံငွေ ဆယ်ခုကျော် ချပေးခဲ့သည်။
• U.S. Ambassadors Fund for Cultural Preservation (AFCP): ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှစ၍ လုပ်ဆောင်နေပြီး, U.S. Department of State (2024) အရ ထောက်ပံ့ကြေးတစ်ခုလျှင် USD ၁၀,၀၀၀ မှ USD ၅၀၀,၀၀၀ အထိ ရရှိနိုင်သည်။
• World Monuments Fund (WMF): နှစ်စဉ်ထုတ်ပြန်သော World Monuments Watch စာရင်းတွင် ပါဝင်ပါက နည်းပညာနှင့် ဘဏ္ဍာရေး အကူအညီ ရရှိနိုင်သည်။
• UNESCO Heritage Emergency Fund: သဘာဝဘေးအန္တရာယ်နှင့် ပဋိပက္ခ အခြေအနေများတွင် အရေးပေါ် တုံ့ပြန်မှုအတွက် ဖန်တီးထားသည်။

ပြင်ပ ထောက်ပံ့ကြေးများသည် တည်တံ့ခိုင်မြဲမှု မရှိသောကြောင့်, ပြည်တွင်း ဝင်ငွေ အရင်းအမြစ်များ တည်ဆောက်ခြင်းသည် ပိုမို အရေးကြီးသည်။ ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှ ဝင်ငွေသည် အဓိကဖြစ်ပြီး, မန္တလေး ဧရိယာသို့ ၂၀၁၉ မတိုင်မီ နှစ်စဉ် ပြည်ပ ခရီးသွား သုံးသိန်းကျော် လာရောက်ခဲ့ကြောင်း Ministry of Hotels and Tourism (2020) က မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ဝင်ခွင့်လက်မှတ်ခ၏ ရာခိုင်နှုန်း တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းကို ထိန်းသိမ်းရေး ရန်ပုံငွေအဖြစ် သီးသန့်ထားရှိခြင်း (earmarking) သည် ရေရှည် ဘဏ္ဍာရေး မဟာဗျူဟာ၏ အခြေခံဖြစ်သည်။

ထို့အပြင် ဒေသခံ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၏ အလှူခံစနစ်နှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် crowdfunding ပလက်ဖောင်းများကို ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် ပြည်တွင်းပြည်ပ မြန်မာများထံမှ လှူဒါန်းငွေ စုဆောင်းနိုင်သည်။ Getty Conservation Institute (2023) က အကြံပြုသည်မှာ ရန်ပုံငွေ အရင်းအမြစ် တစ်ခုတည်းကိုသာ မှီခိုခြင်းထက်, အရင်းအမြစ် အမျိုးမျိုးကို ပေါင်းစပ်ထားသော portfolio ပုံစံသည် စီမံကိန်း ရပ်ဆိုင်းသွားခြင်း အန္တရာယ်ကို လျှော့ချပေးနိုင်သည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

နောက်ထပ် မေးခွန်းများနှင့် အဖြေများ

ဒစ်ဂျစ်တယ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်းအတွက် ဘယ်နည်းပညာက အသင့်တော်ဆုံးလဲ

တစ်ခုတည်းသော အကောင်းဆုံးနည်းပညာ မရှိပါ။ စီမံကိန်း၏ ဘတ်ဂျက်နှင့် တိကျမှု လိုအပ်ချက်အပေါ် မူတည်သည်။ ဘတ်ဂျက်နည်းပါက Agisoft Metashape ကဲ့သို့ photogrammetry ဆော့ဖ်ဝဲဖြင့် ဓာတ်ပုံများမှ ၃ဖက်မြင် မော်ဒယ်ဆောက်ခြင်းသည် ထွင်းထုပန်းချီများကို ဖမ်းယူရာတွင် ထိရောက်သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ တိုင်းတာရေး အတွက် မီလီမီတာအောက် တိကျမှု လိုအပ်ပါက Leica BLK360 ကဲ့သို့ laser scanner ကို သုံးသင့်သည်။ အကောင်းဆုံးအဖြေမှာ CIPA (2023) အကြံပြုသကဲ့သို့ နည်းပညာများကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်းဖြစ်ပြီး, drone ဖြင့် အမိုးကို၊ photogrammetry ဖြင့် အသေးစိတ်အပိုင်းကို ဖမ်းယူသင့်သည်။

ALIPH နှင့် AFCP ထောက်ပံ့ကြေးကို ဘယ်လို လျှောက်ထားရမလဲ

AFCP ထောက်ပံ့ကြေးကို ရန်ကုန်ရှိ အမေရိကန် သံရုံးမှတစ်ဆင့် နှစ်စဉ် အဆိုပြုလွှာ ခေါ်ယူချိန်တွင် လျှောက်ထားရသည်။ U.S. Department of State (2024) အရ အဆိုပြုလွှာတွင် အဆောက်အအုံ၏ သမိုင်းဆိုင်ရာ အရေးပါမှု, အသေးစိတ် ဘတ်ဂျက်, အချိန်ဇယားနှင့် ထိန်းသိမ်းရေး အစီအစဉ် ပါဝင်ရမည်။ ALIPH ၏ ရန်ပုံငွေအတွက်မူ ပြည်တွင်း သို့မဟုတ် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုနှင့် မိတ်ဖက်ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်လေ့ရှိသည်။ နှစ်ခုစလုံးအတွက် အောင်မြင်သော လျှောက်လွှာများသည် ရှင်းလင်းသော အကျိုးသက်ရောက်မှု, ဒေသခံ ပါဝင်ဆောင်ရွက်မှုနှင့် ရေရှည် ထိန်းသိမ်းရေး အစီအစဉ်ကို ပြသနိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။

ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှ ဝင်ငွေကို ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် ဘယ်လို အသုံးချနိုင်မလဲ

အထိရောက်ဆုံးနည်းမှာ earmarking ဟုခေါ်သော သီးသန့်ခွဲဝေထားသည့် ရန်ပုံငွေ စနစ်ဖြစ်သည်။ ရှေးဟောင်းနေရာများ ဝင်ခွင့်လက်မှတ်ခ၏ သတ်မှတ်ရာခိုင်နှုန်း တစ်ခုကို ထိန်းသိမ်းရေး ရန်ပုံငွေအဖြစ် ဥပဒေအရ သီးသန့်ထားရှိခြင်းဖြစ်သည်။ Ministry of Hotels and Tourism (2020) အရ မန္တလေးသို့ ၂၀၁၉ မတိုင်မီ နှစ်စဉ် ပြည်ပ ခရီးသွား သုံးသိန်းကျော် လာရောက်ခဲ့ရာ, ဤဝင်ငွေ အရင်းအမြစ်သည် တည်တံ့သော ဘဏ္ဍာရေး အခြေခံ ဖြစ်နိုင်သည်။ သို့သော် ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ဆူပူမှု, ကပ်ရောဂါနှင့် သဘာဝဘေးများကြောင့် ယိမ်းယိုင်လွယ်သောကြောင့်, အခြား အရင်းအမြစ်များနှင့် ပေါင်းစပ်ထားသင့်သည်။

ဒစ်ဂျစ်တယ် မှတ်တမ်းများကို ဘယ်လို ရေရှည် သိမ်းဆည်းထားရမလဲ

၃ဖက်မြင် စကန်နှင့် ဓာတ်ပုံ အချက်အလက်များသည် အလွန် ကြီးမားသောကြောင့်, စနစ်တကျ မသိမ်းဆည်းပါက ဆုံးရှုံးနိုင်သည်။ Getty Conservation Institute (2023) က အကြံပြုသည်မှာ HBIM စနစ်ဖြင့် Autodesk Revit တွင် စီမံခန့်ခွဲကာ, မူရင်းအချက်အလက်ကို တည်နေရာ အနည်းဆုံး သုံးနေရာတွင် မိတ္တူ ထားရှိရန် (3-2-1 backup) ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် နည်းပညာ ဟောင်းနွမ်းသွားခြင်း (obsolescence) ကို ကာကွယ်ရန် open standard ဖိုင်ဖော်မတ်များဖြစ်သော E57 (point cloud) နှင့် OBJ (mesh) ကို သုံးသင့်သည်။ Cloud နှင့် ဒေသခံ ဆာဗာ နှစ်မျိုးလုံးတွင် သိမ်းဆည်းခြင်းဖြင့် မမျှော်လင့်�‌သော အချက်အလက် ဆုံးရှုံးမှု အန္တရာယ်ကို လျှော့ချနိုင်သည်။

ရိုးရာ ဆောက်လုပ်ရေးပစ္စည်းများ ထောက်ပံ့ခြင်းနှင့် လက်မှုပညာရှင် မွေးထုတ်ခြင်း

မန္တလေး သစ်သားကျောင်းတိုက်များနှင့် ဘုရားကျောင်းများ၏ မူရင်းဖွဲ့စည်းပုံကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် မှန်ကန်သော ရိုးရာပစ္စည်း ထောက်ပံ့ခြင်းသည် အဓိကအချက်ဖြစ်သည်။ အဓိကပစ္စည်းမှာ ကျွန်းသားဖြစ်ပြီး ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် အမျိုးသားပြတိုက်ဦးစီးဌာန ၂၀၂၄ ၏ ထိန်းသိမ်းရေးလမ်းညွှန်အရ အစားထိုးကျွန်းသားကို အနည်းဆုံး ၂ နှစ်မှ ၃ နှစ်အထိ သဘာဝအခြောက်ခံပြီးမှသာ အသုံးပြုရန် သတ်မှတ်ထားသည်။ အစိုဓာတ် ၁၂ ရာခိုင်နှုန်းအောက် မရောက်သေးသော သစ်ကို တပ်ဆင်ပါက အကွဲအအက်နှင့် ကောင်ထိုးခြင်း ဖြစ်တတ်သည်။

အင်္ဂတေအလှဆင်မှုများအတွက် ရိုးရာထုံးအင်္ဂတေ (lime plaster) ကို မြန်မာ့ရိုးရာနည်းအတိုင်း ထန်းလျက်၊ ထန်းရည်နှင့် နုပျိုသောထုံးတို့ ရောစပ်၍ ပြုလုပ်ပြီး ဆီမင်အင်္ဂတေဖြင့် အစားမထိုးသင့်ဟု Getty Conservation Institute ၂၀၂၃ က အကြံပြုထားသည်။ ဆီမင်သည် မာကျောလွန်းပြီး မူရင်းအုတ်ကို ဖြိုခွဲတတ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ရွှေနန်းဆိုင်ရာ အလှဆင်ပုံများတွင် ရွှေချ၊ မှန်စီနှင့် ယွန်းချည်တို့ကို ဆက်လက်အသုံးပြုနေဆဲဖြစ်သည်။

စိန်ခေါ်မှုအကြီးဆုံးမှာ ကျွမ်းကျင်လက်မှုပညာရှင် ရှားပါးလာခြင်းဖြစ်သည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန ၂၀၂၅ စစ်တမ်းအရ မန္တလေးတွင် ရိုးရာပန်းပုထွင်း ဆရာကြီး ၄၀ ခန့်သာ ကျန်ရှိတော့ပြီး အများစုမှာ အသက် ၆၀ ကျော်ဖြစ်နေသည်။ ထို့ကြောင့် တပည့်လက်ဆင့်ကမ်း သင်တန်းများ၊ ကျောင်းတိုက်အလိုက် အလုပ်သင်စနစ်နှင့် နှစ်ရှည်ပညာရှင် မွေးထုတ်ရေး အစီအစဉ်များကို MCDC နှင့် UNESCO ပူးပေါင်း၍ ၂၀၂၄ မှစတင် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ မှန်ကန်သောပစ္စည်းနှင့် မှန်ကန်သောလက်ရာ နှစ်ခုပေါင်းစပ်မှသာ မူရင်းတန်ဖိုး ထာဝစဉ်တည်တံ့မည်ဖြစ်သည်။

ပတ်ဝန်းကျင်ခြိမ်းခြောက်မှုများ စောင့်ကြည့်တိုင်းတာခြင်းနှင့် ကြိုတင်ကာကွယ်ခြင်း

ငလျင်အပြင် ရာသီဥတုနှင့် ပိုးမွှားဆိုင်ရာ ခြိမ်းခြောက်မှုများသည် မန္တလေး သစ်သားအဆောက်အအုံများကို နှေးကွေးစွာ ပျက်စီးစေသည်။ မြန်မာ့မိုးလေဝသနှင့် ဇလဗေဒဦးစီးဌာန ၂၀၂၅ မှတ်တမ်းအရ မန္တလေးတွင် နှစ်စဉ်ပျမ်းမျှ မိုးရေချိန် ၈၂၀ မီလီမီတာခန့် ရွာသွန်းပြီး မိုးတွင်းကာလ စိုထိုင်းဆ ၈၅ ရာခိုင်နှုန်းအထိ မြင့်တက်တတ်သည်။ ဤအစိုဓာတ်မြင့်မားမှုသည် မှိုတက်ခြင်း၊ ယွန်းအလွှာ ကွာကျခြင်းနှင့် ရွှေချ မှေးမှိန်ခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေသည်။

အကြီးမားဆုံး ဘေးအန္တရာယ်မှာ ခြဖြစ်သည်။ Getty Conservation Institute ၂၀၂၃ ၏ အပူပိုင်းဒေသ သစ်သားအဆောက်အအုံ လေ့လာချက်အရ ထိရောက်သော စောင့်ကြည့်စနစ်မရှိပါက ခြသည် သစ်သားတိုင်တစ်ခု၏ အတွင်းပိုင်းကို ၂ နှစ်မှ ၅ နှစ်အတွင်း ဟာလာဟင်းလင်း ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်မီ ထိန်းသိမ်းရေးတွင် အောက်ပါ တိုင်းတာစောင့်ကြည့်နည်းများ အသုံးပြုသည်။

• အစိုဓာတ်တိုင်းတာစက် (hygrometer) ဖြင့် တိုင်တစ်ခုချင်း အစိုဓာတ်ကို ၁၂ ရာခိုင်နှုန်းအောက် ထိန်းချုပ်ခြင်း
• IoT အာရုံခံကိရိယာများဖြင့် အပူချိန်နှင့် စိုထိုင်းဆကို ၂၄ နာရီ အချိန်နှင့်တပြေးညီ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း
• ခြစစ်ဆေးရေး အနံ့ခံ (acoustic detection) နှင့် ၆ လတစ်ကြိမ် လက်တွေ့စစ်ဆေးခြင်း
• မိုးရေစီးဆင်းမှု မှန်ကန်ရန် မြောင်းနှင့် အမိုးရေထွက်ပေါက် ထိန်းသိမ်းခြင်း

ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန ၂၀၂၅ ၏ မန္တလေး ကျောင်းတိုက် ၁၂ ခု အကဲဖြတ်ချက်တွင် ၇၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်၌ အဆင့်တစ်ခုခု၏ ခြထိခိုက်မှု တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ကြိုတင်ကာကွယ်ရေးအနေဖြင့် ဘောရစ်အက်ဆစ် (borate) သဘာဝပိုးသတ်ဆေး လိမ်းကျံခြင်း၊ မြေနှင့် သစ်သားကြား ကွန်ကရစ်ခုံတိုင် ခံထားခြင်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ရေထွက်မြောင်း ပြုပြင်ခြင်းတို့ကို Getty ၂၀၂၃ က အကြံပြုထားသည်။ စောင့်ကြည့်ခြင်းသည် ကုသခြင်းထက် ကုန်ကျစရိတ် သက်သာပြီး မူရင်းပစ္စည်း ပိုမိုထိန်းသိမ်းနိုင်သည်။

ပစ္စည်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ မေးခွန်းများ

အစားထိုးကျွန်းသားကို ဘာကြောင့် ချက်ချင်းမသုံးသင့်သလဲ

သစ်ထုတ်ပြီးစ ကျွန်းသားတွင် အစိုဓာတ် ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ရှိနေတတ်ပြီး ၎င်းကို ချက်ချင်းတပ်ဆင်ပါက ခြောက်သွေ့လာသည်နှင့်အမျှ ကျုံ့ဝင်၊ ကွေးကောက်ကာ အကွဲကြောင်းများ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန ၂၀၂၄ လမ်းညွှန်အရ အစိုဓာတ် ၁၂ ရာခိုင်နှုန်းအောက် ရောက်အောင် အနည်းဆုံး ၂ နှစ်မှ ၃ နှစ် သဘာဝအခြောက်ခံရန် လိုအပ်သည်။ မှန်ကန်စွာ အခြောက်ခံထားသော သစ်သည် ပတ်ဝန်းကျင်စိုထိုင်းဆနှင့် ဟန်ချက်ညီပြီး မူရင်းဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ပိုမိုကိုက်ညီသောကြောင့် ရေရှည်တည်တံ့မှု ပိုမိုကောင်းမွန်စေသည်။

ထုံးအင်္ဂတေနေရာတွင် ဆီမင်ကို ဘာကြောင့် ရှောင်ရှားရသလဲ

ဆီမင်အင်္ဂတေသည် မူရင်းထုံးအင်္ဂတေထက် မာကျောပြီး အစိုဓာတ်ကို အတွင်းပိုင်းတွင် ပိတ်မိစေသည်။ Getty Conservation Institute ၂၀၂၃ ၏ ရှင်းလင်းချက်အရ ဤပိတ်မိနေသော အစိုဓာတ်သည် မူရင်းအုတ်နှင့် သစ်သားကို အတွင်းမှ ပျက်စီးစေသည်။ ထုံးအင်္ဂတေသည် ပျော့ပျောင်းပြီး အငွေ့ပြန်နိုင်သောကြောင့် နံရံကို သက်ဝင်စေကာ မူရင်းပစ္စည်းနှင့် တွဲဖက်အလုပ်လုပ်သည်။ ထို့အပြင် ဆီမင်ကို ဖယ်ရှားရာတွင် မူရင်းမျက်နှာပြင်ကို ထိခိုက်တတ်သောကြောင့် ပြန်လည်ပြုပြင်နိုင်စွမ်း (reversibility) ဆုံးရှုံးစေသည်။ ထို့ကြောင့် ရိုးရာနည်းကိုသာ ဆက်လက်အသုံးပြုရန် အကြံပြုသည်။

ခြထိခိုက်မှုကို ဘယ်လို ကြိုတင်သိရှိနိုင်သလဲ

ခြသည် သစ်သားအတွင်းပိုင်းကို စားသုံးသောကြောင့် အပြင်ပိုင်းမှ မမြင်ရဘဲ ပျက်စီးနေတတ်သည်။ ကြိုတင်သိရှိရန် အသံတိုးတိတ် တိုင်းတာသည့် acoustic detector များဖြင့် တိုင်အတွင်း ဟာကွက်ရှိမရှိ စစ်ဆေးနိုင်ပြီး IoT အာရုံခံကိရိယာများဖြင့် ပတ်ဝန်းကျင်စိုထိုင်းဆ မြင့်တက်မှုကို စောင့်ကြည့်နိုင်သည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန ၂၀၂၅ အကဲဖြတ်ချက်အရ မန္တလေး ကျောင်းတိုက် ၁၂ ခုတွင် ၇၅ ရာခိုင်နှုန်း၌ ခြထိခိုက်မှု တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၆ လတစ်ကြိမ် ပုံမှန်စစ်ဆေးခြင်းနှင့် ဘောရစ်ဆား ပိုးသတ်ဆေး ကြိုတင်လိမ်းကျံခြင်းသည် အကျိုးအထိရောက်ဆုံး ကာကွယ်နည်းဖြစ်သည်။

ရိုးရာ လက်မှုပညာရှင် ရှားပါးမှုကို ဘယ်လို ဖြေရှင်းနေသလဲ

ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန ၂၀၂၅ စစ်တမ်းအရ မန္တလေးတွင် ရိုးရာပန်းပုထွင်း ဆရာကြီး ၄၀ ခန့်သာ ကျန်ရှိပြီး အများစုမှာ အသက်ကြီးနေပြီဖြစ်သည်။ ဤအသိပညာ ဆက်လက်တည်တံ့စေရန် MCDC နှင့် UNESCO တို့ ၂၀၂၄ မှစ၍ တပည့်လက်ဆင့်ကမ်း သင်တန်းများ၊ ကျောင်းတိုက်အလိုက် အလုပ်သင်စနစ်နှင့် လူငယ်ပညာရှင် မွေးထုတ်ရေး အစီအစဉ်များကို ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်နေသည်။ ရွှေချ၊ ယွန်းချည်နှင့် မှန်စီကဲ့သို့ အထူးကျွမ်းကျင်မှုများကို စာရွက်စာတမ်းဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း၊ ဗီဒီယိုသရုပ်ပြခြင်းတို့ဖြင့်လည်း ထိန်းသိမ်းထားရာ နောင်မျိုးဆက်အတွက် သင်ယူနိုင်စေသည်။

ထိန်းသိမ်းရေး စီမံကိန်း အောင်မြင်မှုကို တိုင်းတာသည့် အဓိက ညွှန်းကိန်းများ (KPI)

ထိန်းသိမ်းရေးလုပ်ငန်းတစ်ခု အမှန်တကယ် အကျိုးသက်ရောက်မှု ရှိ၊ မရှိကို ခံစားချက်ဖြင့်မဟုတ်�’ဲ တိုင်းတာနိုင်သော ညွှန်းကိန်း (KPI) များဖြင့် အကဲဖြတ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။ ICOMOS ၂၀၂၄ ထုတ် Monitoring Guidelines အရ မွမ်းမံပြုပြင်ပြီး အဆောက်အအုံများ၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းသည် နှစ်စဉ် တိုင်းတာမှု (annual monitoring) မပြုလုပ်သောကြောင့် ၁၀ နှစ်အတွင်း ဒုတိယအကြိမ် ပျက်စီးမှု ပြန်ဖြစ်တတ်သည်ဟု ဆိုထားသည်။ ထို့ကြောင့် ညွှန်းကိန်းကို စီမံကိန်းအစတွင်ပင် သတ်မှတ်ထားသင့်သည်။

အဓိက တိုင်းတာသင့်သော ညွှန်းကိန်းများမှာ ဆောက်လုပ်ရေးတည်ငြိမ်မှု (structural condition index), စိုထိုင်းဆ အပြောင်းအလဲ (moisture content), ထိန်းသိမ်းရေးကုန်ကျစရိတ် တစ်စတုရန်းမီတာနှုန်း, နှင့် ပြန်လည်အသုံးချနိုင်မှု (adaptive reuse rate) တို့ ဖြစ်ပါသည်။ Getty Conservation Institute ၂၀၂၃ ၏ အကြံပြုချက်အရ သစ်သားအဆောက်အအုံများတွင် စိုထိုင်းဆကို ၁၂ ရာခိုင်နှုန်းအောက် ထိန်းထားနိုင်လျှင် တက်ဆေးပိုး (fungal decay) ဖြစ်နှုန်း သိသိသာသာ ကျဆင်းသည်ဟု ဆိုသည်။

ဤညွှန်းကိန်းများကို တစ်နှစ်တစ်ကြိမ် Excel သို့မဟုတ် ArcGIS ဒေတာဘေ့စ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ပြီး အရင်နှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ခြင်းဖြင့် ဆွေးမြေ့လာမှု လမ်းကြောင်း (degradation trend) ကို ကြိုတင်တွက်ဆနိုင်သည်။ World Monuments Fund ၂၀၂၅ အစီရင်ခံစာအရ ညွှန်းကိန်းအခြေပြု စောင့်ကြည့်မှု ကျင့်သုံးသော စီမံကိန်းများသည် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ရေရှည်ကုန်ကျစရိတ် သက်သာစေသည်။

လက်တွေ့ဥပမာ, အတုမရှိကျောင်းတော်ကြီး ပြန်လည်ထူထောင်ရေး လေ့လာချက်

မန္တလေးမြို့ရှိ အတုမရှိကျောင်းတော်ကြီးသည် ၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် မင်းတုန်းမင်း ဆောက်လုပ်ခဲ့ပြီး ၁၈၉၀ မီးလောင်မှုနောက်ပိုင်း ၁၉၉၆ တွင် ဓာတ်ပုံဟောင်းများကို အခြေခံ၍ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဤလေ့လာချက်သည် မှတ်တမ်းအခြေပြု ပြန်လည်ထူထောင်ရေး (documentation-based reconstruction) ၏ အားသာချက်နှင့် အားနည်းချက်နှစ်ခုလုံးကို ဖော်ပြသည်။

ပြန်လည်တည်ဆောက်ရာတွင် မူရင်းကဲ့သို့ ကျွန်းသစ်အပြည့်အစုံ မသုံးနိုင်ဘဲ ကွန်ကရစ်ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သောကြောင့် ICOMOS ၏ Nara Document on Authenticity (၁၉၉၄) စံနှုန်းအရ မူရင်းအတိုင်းအတာ (material authenticity) ဆုံးရှုံးခဲ့သည်ဟု ဝေဖန်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ ဤအမှားမှ သင်ခန်းစာအနေဖြင့် နောက်ပိုင်း ရွှေနန်းတော်ကျောင်း စီမံကိန်းတွင် မူရင်းသစ်သားကို အတတ်နိုင်ဆုံး ထိန်းသိမ်းရန် ဦးစားပေးခဲ့သည်။

• ၂၀၂၅ မြေငလျင်အပြီး ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာန၏ အကဲဖြတ်ချက်အရ အဆောက်အအုံ၏ အပေါ်ပိုင်း အလှဆင်ပန်းပုများ ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ပြိုကျ ပျက်စီးခဲ့သည်။
• ကွန်ကရစ် အဆောက်အအုံများသည် ငလျင်ဒဏ်ကို သစ်သားအဆောက်အအုံထက် ပိုမို ကြွပ်ဆတ်ပြီး အက်ကြောင်းမြန်မြန် ဖြစ်တတ်သည်ကို ဤနေရာတွင် တွေ့ရသည်။
• ပြုပြင်ရေး ကုန်ကျစရိတ်အား ADB ၂၀၂၅ အရ မူလ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းထက် ၃၀ ရာခိုင်နှုန်း ပိုကြီးမြင့်ခဲ့သည်။

ဤလေ့လာချက်မှ အဓိက အချက်မှာ မူရင်းပစ္စည်းကို ထိန်းသိမ်းခြင်းသည် ရေတိုတွင် ကုန်ကျများသော်လည်း ရေရှည်တွင် ပိုမို တန်ဖိုးရှိသည် ဆိုခြင်းပင်။ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း မပြည့်စုံပါက ပြန်လည်တည်ဆောက်ရာတွင် မှန်းဆချက်များ ဝင်လာပြီး သမိုင်းတန်ဖိုး လျော့နည်းသွားနိုင်သည်ကို အတုမရှိကျောင်း သက်သေပြသည်။

မက်ထရစ်နှင့် တိုင်းတာမှုဆိုင်ရာ မေးခွန်းများ

ထိန်းသိမ်းရေး စီမံကိန်းတစ်ခု အောင်မြင်၊ မအောင်မြင်ကို ဘယ်လို တိုင်းတာမလဲ

အောင်မြင်မှုကို ခံစားချက်ဖြင့်မဟုတ်ဘဲ ညွှန်းကိန်း (KPI) များဖြင့် တိုင်းတာသင့်သည်။ အဓိကအချက်များမှာ ဆောက်လုပ်ရေး တည်ငြိမ်မှုအဆင့်, သစ်သားစိုထိုင်းဆ ၁၂ ရာခိုင်နှုန်းအောက် ထိန်းနိုင်မှု, နှစ်စဉ် စောင့်ကြည့်မှု ဖုံးအုပ်နှုန်း ၁၀၀ ရာခိုင်နှုန်း, နှင့် ပြန်လည်အသုံးချနိုင်မှုနှုန်း တို့ ဖြစ်သည်။ ICOMOS ၂၀၂၄ အရ နှစ်စဉ်တိုင်းတာမှု မရှိသော အဆောက်အအုံ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းတွင် ၁၀ နှစ်အတွင်း ပျက်စီးမှု ပြန်ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဤညွှန်းကိန်းများကို စီမံကိန်းအစတွင်ပင် သတ်မှတ်ထားရန် မဖြစ်မနေ လိုအပ်ပါသည်။

သစ်သားအဆောက်အအုံ၏ စိုထိုင်းဆကို ဘယ်လို တိုင်းတာရမလဲ

သစ်သားစိုထိုင်းဆကို moisture meter ဟုခေါ်သော ကိရိယာငယ်ဖြင့် တိုင်းတာပါသည်။ Getty Conservation Institute ၂၀၂၃ ၏ အကြံပြုချက်အရ ကျွန်းသစ်စသော အဆောက်အအုံများတွင် စိုထိုင်းဆကို ၁၂ ရာခိုင်နှုန်းအောက် ထိန်းထားနိုင်လျှင် တက်ဆေးပိုးနှင့် ပိုးဖလံ ဖျက်ဆီးမှုနှုန်း သိသိသာသာ ကျဆင်းသည်။ မိုးရာသီနှင့် ခြောက်သွေ့ရာသီ နှစ်ကြိမ် တိုင်းတာပြီး မှတ်တမ်းတင်ထားသင့်သည်။ စိုထိုင်းဆ မြင့်တက်နေပါက လေဝင်လေထွက် ပိုကောင်းအောင် ပြုလုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် မြေအောက်ရေ စိမ့်ဝင်မှု ထိန်းချုပ်ခြင်းဖြင့် ကြိုတင် ကာကွယ်နိုင်ပါသည်။

အတုမရှိကျောင်း ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုမှ ဘာသင်ခန်းစာ ရနိုင်လဲ

အဓိက သင်ခန်းစာမှာ မူရင်းပစ္စည်း (material authenticity) ထိန်းသိမ်းခြင်း၏ အရေးပါမှုပင် ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၆ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရာတွင် မူရင်းကျွန်းသစ်အစား ကွန်ကရစ် အသုံးပြုခဲ့သောကြောင့် ICOMOS ၏ Nara Document (၁၉၉၄) စံအရ မူရင်းတန်ဖိုး ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ မြေငလျင်တွင် ကွန်ကရစ်အပိုင်းများ ပိုမြန်မြန် အက်ကြောင်းဖြစ်ခဲ့ပြီး ADB ၂၀၂၅ အရ ပြုပြင်စရိတ် ၃၀ ရာခိုင်နှုန်း ပိုကုန်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မှတ်တမ်းတင်ခြင်းကို ပြည့်စုံစွာ ဆောင်ရွက်ပြီး ရိုးရာပစ္စည်းကို ဦးစားပေး အသုံးပြုသင့်ကြောင်း သက်သေပြသည်။

ညွှန်းကိန်းဒေတာများကို ဘယ်လို မှတ်တမ်းတင်ပြီး အသုံးချရမလဲ

ညွှန်းကိန်းဒေတာများကို တစ်နှစ်တစ်ကြိမ် Excel သို့မဟုတ် ArcGIS ဒေတာဘေ့စ်တွင် စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်သင့်ပါသည်။ အရင်နှစ်များ၏ ဂဏန်းများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ခြင်းဖြင့် ဆွေးမြေ့လာမှု လမ်းကြောင်း (degradation trend) ကို ကြိုတင် တွက်ဆနိုင်ပြီး ပြုပြင်ရေးကို အချိန်မီ စီစဉ်နိုင်သည်။ World Monuments Fund ၂၀၂၅ အစီရင်ခံစာအရ ဤသို့ ညွှန်းကိန်းအခြေပြု စောင့်ကြည့်မှု ကျင့်သုံးသော စီမံကိန်းများသည် ရေရှည်ထိန်းသိမ်းရေး ကုန်ကျစရိတ်ကို ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ သက်သာစေသည်။ ဒေတာကို တာဝန်ရှိသူများ အလွယ်တကူ ကြည့်ရှုနိုင်ရန် ဗဟိုတစ်နေရာတည်းတွင် သိမ်းဆည်းထားသင့်သည်။

Related Reading

• မန္တလေး နန်းတော်နှင့် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ လမ်းညွှန်
• ကုန်းဘောင်ခေတ် ဗိသုကာ – မန္တလေးအဆောက်အအုံ ဒီဇိုင်းပုံစံ
• မန္တလေး နန်းတော် သမိုင်း – တည်ထောင်ခြင်းမှ ယနေ့အထိ
• မန္တလေး ရှေးဟောင်းနေရာများ ဝင်ကြေးနှင့် Zone Fee အညွှန်း
• မန္တလေး လည်ပတ်သင့်သော သမိုင်းဝင်နေရာ ၁၅ ခု
• မန္တလေး သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံများ – အပြည့်အစုံ လမ်းညွှန်
• မန္တလေး သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ၏ အချိန်ဇယား (၁၈၅၇-ယနေ့)
• မြေငလျင်ဒဏ်ခံ သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ ပြန်လည်ပြုပြင်ရာ အခက်အခဲများ
• သစ်သားကျောင်းနှင့် အုတ်ဘုရား ကွာခြားချက် နှိုင်းယှဉ်ချက်

ကိုးကားချက်များ

• USGS – ၂၀၂၅ မြန်မာ မြေငလျင် အချက်အလက် (အင်္ဂလိပ်ဘာသာ) – https://earthquake.usgs.gov/
• UNESCO World Heritage Centre – မြန်မာ နိုင်ငံ၏ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် အချက်အလက် (အင်္ဂလိပ်ဘာသာ) – https://whc.unesco.org/en/statesparties/mm
• Wikipedia – 2025 Myanmar earthquake (အင်္ဂလိပ်ဘာသာ ဆောင်းပါး) – https://en.wikipedia.org/wiki/2025_Myanmar_earthquake
• Wikipedia – Mandalay Palace (နန်းတော် သမိုင်း၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ) – https://en.wikipedia.org/wiki/Mandalay_Palace
• Wikipedia – Shwenandaw Monastery (ရွှေနန်းတော်ကျောင်း၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ) – https://en.wikipedia.org/wiki/Shwenandaw_Monastery

ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်

• earthquake.usgs.gov
• whc.unesco.org
• en.wikipedia.org

မန္တလေးမြို့၏ ရိုးရာလက်မှုပညာများ – ကြေးထည်၊ ပန်းထိမ်နှင့် ကျောက်စိမ်း